45 λεπτά για μια ολόκληρη τάξη, αλλά κάθε παιδί χρειάζεται τον δικό του χρόνο

Υπάρχουν επαγγέλματα στα οποία ο χρόνος μετριέται με βάση την παραγωγή, την απόδοση και τα αποτελέσματα. Στην εκπαίδευση, όμως, τα πράγματα είναι πιο σύνθετα. Γιατί πίσω από κάθε λεπτό του μαθήματος υπάρχει ένας άνθρωπος που προσπαθεί να μάθει, να καταλάβει, να εκφραστεί και να βρει τη θέση του μέσα στην τάξη. Κι ένας εκπαιδευτικός που καλείται να ανταποκριθεί σε όλες αυτές τις ανάγκες, συχνά μέσα σε συνθήκες που δεν του αφήνουν τον χρόνο που πραγματικά χρειάζεται.

Ως καθηγητής Μαθηματικών, μπαίνω καθημερινά στην τάξη με έναν συγκεκριμένο στόχο: να βοηθήσω τους μαθητές μου να κατανοήσουν, να σκεφτούν και να ανακαλύψουν ότι η γνώση δεν είναι κάτι μακρινό ή απρόσιτο, αλλά ένα εργαλείο που μπορεί να τους βοηθήσει να ερμηνεύσουν τον κόσμο γύρω τους. Πολύ γρήγορα, όμως, έρχομαι αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα που κάθε εκπαιδευτικός γνωρίζει καλά: σαράντα πέντε λεπτά για είκοσι πέντε ή είκοσι οκτώ διαφορετικούς μαθητές, καθένας με τις δικές του δυνατότητες, δυσκολίες, απορίες, ανησυχίες και ανάγκες.

Και τότε γεννιέται ένα ερώτημα που δύσκολα απαντιέται: πώς μπορείς να δώσεις σε κάθε παιδί τον χρόνο που χρειάζεται, όταν ο χρόνος της διδακτικής ώρας είναι συγκεκριμένος και οι απαιτήσεις αμέτρητες;

Η πραγματικότητα πίσω από τα 45 λεπτά

Μέσα σε μία διδακτική ώρα, ο εκπαιδευτικός καλείται να οργανώσει την τάξη, να ελέγξει τι έχει κατανοηθεί από το προηγούμενο μάθημα, να ακούσει απορίες, να εξηγήσει ξανά σημεία που δυσκόλεψαν, να λύσει ασκήσεις, να παρουσιάσει τη νέα ενότητα και να συνδέσει τη θεωρία με παραδείγματα από την καθημερινή ζωή. Κάποιες φορές θα ήθελε να αναφερθεί στην ιστορία των Μαθηματικών, να δείξει πώς μια ιδέα γεννήθηκε μέσα από τις ανάγκες μιας άλλης εποχής ή να αποκαλύψει μια απρόσμενη σύνδεση της μαθηματικής σκέψης με τον πραγματικό κόσμο.

Πάνω απ’ όλα, όμως, θα ήθελε να κρατήσει ζωντανό το ενδιαφέρον των παιδιών. Να τους δώσει λόγο να συμμετέχουν, να μη φοβούνται το λάθος και να αισθάνονται ότι μπορούν να ρωτήσουν χωρίς να εκτεθούν.

Όλα αυτά είναι σημαντικά. Όλα έχουν θέση σε ένα ουσιαστικό μάθημα. Δεν είναι, όμως, πάντοτε δυνατό να χωρέσουν στον ίδιο χρόνο, με την ίδια πληρότητα και για όλους τους μαθητές.

Ένα παιδί μπορεί να κατανοήσει μια έννοια αμέσως. Ένα άλλο χρειάζεται ένα διαφορετικό παράδειγμα. Ένα τρίτο μπορεί να έχει μείνει πίσω από μια προηγούμενη ενότητα, ενώ ένα τέταρτο να διστάζει να παραδεχτεί ότι δεν κατάλαβε. Ο εκπαιδευτικός καλείται να προχωρήσει την ύλη, χωρίς να αφήσει κανέναν πίσω. Να τηρήσει τον προγραμματισμό, αλλά και να αφουγκραστεί τις ανάγκες της τάξης. Να εξηγήσει, να ενθαρρύνει, να διορθώσει και να εμπνεύσει.

Δεν πρόκειται απλώς για μια δύσκολη διαχείριση χρόνου. Είναι η καθημερινή προσπάθεια να ισορροπήσεις ανάμεσα σε όσα πρέπει να διδάξεις και σε όσα χρειάζονται οι μαθητές σου για να μάθουν πραγματικά.

Η σιωπή δεν σημαίνει πάντοτε κατανόηση

Στην τάξη, η σιωπή συχνά εκλαμβάνεται ως ένδειξη τάξης και επιτυχίας. Όταν κανείς δεν διακόπτει και το μάθημα προχωρά χωρίς δυσκολίες, μπορεί να δημιουργείται η εντύπωση ότι όλα λειτουργούν σωστά. Όμως η σιωπή δεν σημαίνει πάντοτε κατανόηση. Μερικές φορές κρύβει αμηχανία, φόβο, ανασφάλεια ή την πεποίθηση ότι μια απορία είναι τόσο απλή, ώστε δεν αξίζει να ειπωθεί.

Ένας μαθητής μπορεί να μη ρωτά επειδή φοβάται μήπως γελάσουν οι συμμαθητές του. Μπορεί να προσποιείται ότι κατάλαβε για να μη θεωρηθεί αδύναμος. Μπορεί, ακόμη, να έχει συνηθίσει να πιστεύει ότι η σωστή στάση είναι να ακούει χωρίς να αμφισβητεί και να ακολουθεί χωρίς να εκφράζεται.

Αν θέλουμε, όμως, παιδιά που σκέφτονται, δεν αρκεί να τους ζητάμε να ακούν. Χρειάζεται να τους δίνουμε χώρο να μιλούν, να διαφωνούν, να δοκιμάζουν, να κάνουν λάθη και να επανέρχονται. Η ερώτηση δεν είναι εμπόδιο στη διδασκαλία. Είναι συχνά η αρχή της.

Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στα Μαθηματικά, όπου ένα λάθος μπορεί να αποκαλύψει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται ένας μαθητής. Αν το αντιμετωπίσουμε ως αποτυχία, ενδέχεται να τον κάνουμε να σωπάσει. Αν το αντιμετωπίσουμε ως ευκαιρία, μπορούμε να ανακαλύψουμε μαζί πού βρίσκεται η δυσκολία και πώς θα την ξεπεράσουμε.

Δεν θέλω οι μαθητές μου να φοβούνται τον πίνακα, την άσκηση ή την απορία τους. Θέλω να αισθάνονται ότι η τάξη είναι ένας χώρος όπου δεν χρειάζεται να γνωρίζουν ήδη όλες τις απαντήσεις, αλλά μπορούν να τις αναζητήσουν.

Τα Μαθηματικά έξω από τον πίνακα

Η γνώση γίνεται πιο ζωντανή όταν συνδέεται με την εμπειρία. Ένα ποσοστό μπορεί να εξηγηθεί μέσα από μια έκπτωση σε ένα κατάστημα. Οι συναρτήσεις μπορούν να συνδεθούν με σχέσεις ανάμεσα σε πραγματικά μεγέθη. Η γεωμετρία βρίσκεται στην αρχιτεκτονική, στη φύση και στα αντικείμενα που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Η ιστορία των Μαθηματικών αποκαλύπτει ότι πίσω από τις ιδέες που σήμερα θεωρούμε αυτονόητες υπήρξαν άνθρωποι που αναρωτήθηκαν, αμφισβήτησαν, δοκίμασαν και αναζήτησαν λύσεις.

Θα ήθελα να έχω τον χρόνο να αναπτύσσω αυτές τις συνδέσεις, να ακούω τις σκέψεις των παιδιών και να αφήνω μια ενδιαφέρουσα ερώτηση να οδηγήσει σε μια μικρή ανακάλυψη. Γιατί η μάθηση δεν είναι μόνο η ολοκλήρωση μιας άσκησης ή η κάλυψη μιας ενότητας. Είναι και η στιγμή που ένας μαθητής καταλαβαίνει ξαφνικά κάτι που μέχρι τότε του φαινόταν αδύνατο. Είναι το βλέμμα του όταν αναγνωρίζει τη λογική πίσω από μια λύση. Είναι η χαρά του όταν συνειδητοποιεί ότι μπορεί να τα καταφέρει.

Αυτές οι στιγμές δεν αποτυπώνονται πάντα σε βαθμούς ή σε μετρήσιμα αποτελέσματα. Ωστόσο, είναι από τις στιγμές που δίνουν νόημα στο επάγγελμα του εκπαιδευτικού.

Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται υποστήριξη, όχι μόνο περισσότερες απαιτήσεις

Από τον εκπαιδευτικό ζητείται να είναι οργανωμένος, αποτελεσματικός, υπομονετικός, δημιουργικός και διαθέσιμος για όλους. Να ολοκληρώνει την ύλη, να αξιολογεί δίκαια, να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες, να διατηρεί το ενδιαφέρον και να ανταποκρίνεται στις διαφορετικές ανάγκες των μαθητών. Όλα αυτά είναι εύλογες προσδοκίες. Δεν μπορούν, όμως, να αντιμετωπίζονται σαν να μην υπάρχουν όρια στον χρόνο και στις ανθρώπινες δυνατότητες.

Η ποιότητα της εκπαίδευσης δεν εξαρτάται μόνο από την προσπάθεια του εκπαιδευτικού. Εξαρτάται και από τις συνθήκες μέσα στις οποίες καλείται να εργαστεί: το μέγεθος της τάξης, τον διαθέσιμο χρόνο, την παιδαγωγική υποστήριξη, τα μέσα που έχει στη διάθεσή του και τη δυνατότητα να προσαρμόζει τη διδασκαλία στις πραγματικές ανάγκες των παιδιών.

Δεν αρκεί να ζητάμε από τους εκπαιδευτικούς να βλέπουν κάθε μαθητή ξεχωριστά, αν δεν τους δίνουμε τις προϋποθέσεις για να το κάνουν. Δεν αρκεί να μιλάμε για ενεργή συμμετοχή, όταν ο διαθέσιμος χρόνος συχνά ευνοεί τη γρήγορη παράδοση της ύλης. Και δεν αρκεί να απαιτούμε δημιουργικότητα, αν κάθε απόκλιση από τον προγραμματισμό αντιμετωπίζεται ως καθυστέρηση.

Ο εκπαιδευτικός δεν χρειάζεται να απαλλαγεί από την ευθύνη του. Χρειάζεται να μπορεί να την ασκεί ουσιαστικά, με υποστήριξη και εμπιστοσύνη. Γιατί η παιδαγωγική δεν είναι μια μηχανική διαδικασία που εκτελείται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε τάξη. Είναι μια ζωντανή σχέση, η οποία απαιτεί παρατήρηση, ευελιξία, γνώση και, πάνω απ’ όλα, ενδιαφέρον για τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί σου.

Να μη χαθεί κανένα παιδί μέσα στην ύλη

Γνωρίζω ότι δεν είναι δυνατόν, σε κάθε διδακτική ώρα, να απαντηθούν όλες οι απορίες, να λυθούν όλες οι ασκήσεις και να δοθεί σε κάθε μαθητή όση προσοχή θα χρειαζόταν ιδανικά. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι πρέπει να πάψουμε να προσπαθούμε.

Ίσως χρειάζεται κάποιες φορές να επιλέξουμε λιγότερες ασκήσεις, αλλά να επιμείνουμε περισσότερο στην κατανόησή τους. Να αφήσουμε μια ερώτηση να ανοίξει έναν διάλογο. Να αναγνωρίσουμε ότι μια έννοια δεν έγινε κατανοητή και να επιστρέψουμε σε αυτήν. Να θυμόμαστε πως πίσω από τον μαθητή που καθυστερεί, εκείνον που διακόπτει ή εκείνον που δεν συμμετέχει, μπορεί να υπάρχει μια δυσκολία που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά.

Κανένα παιδί δεν μαθαίνει με τον ίδιο ρυθμό. Κάποια χρειάζονται περισσότερη εξάσκηση, άλλα ενθάρρυνση και άλλα την ασφάλεια να πουν «δεν κατάλαβα». Η δικαιοσύνη στην τάξη δεν σημαίνει πάντοτε να αντιμετωπίζουμε όλους με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Σημαίνει να προσπαθούμε να προσφέρουμε στον καθένα αυτό που χρειάζεται, χωρίς να μειώνουμε την αξία του και χωρίς να τον κάνουμε να αισθάνεται ότι περισσεύει.

Δεν θέλω οι μαθητές μου να φύγουν από την τάξη πιστεύοντας ότι τα Μαθηματικά είναι μόνο για τους λίγους που καταλαβαίνουν γρήγορα. Θέλω να φύγουν γνωρίζοντας ότι η προσπάθεια έχει αξία, ότι το λάθος δεν τους χαρακτηρίζει και ότι η απορία τους δικαιούται να ακουστεί.

Τα σαράντα πέντε λεπτά μπορεί να είναι αρκετά για να ολοκληρωθεί ένα μάθημα. Δεν είναι, όμως, πάντοτε αρκετά για να ολοκληρωθεί μια μαθησιακή διαδρομή. Γιατί η κατανόηση χρειάζεται χρόνο, η εμπιστοσύνη χτίζεται σταδιακά και η αγάπη για τη γνώση δεν επιβάλλεται με την κάλυψη της ύλης.

Πίσω από κάθε άσκηση υπάρχει ένας μαθητής που προσπαθεί να καταλάβει. Πίσω από κάθε απορία υπάρχει ένα παιδί που χρειάζεται χρόνο και προσοχή. Και πίσω από κάθε ουσιαστική διδασκαλία υπάρχει ένας εκπαιδευτικός που προσπαθεί να συνδυάσει τη γνώση με την υπομονή, την απαίτηση με την κατανόηση και την ευθύνη με την αγάπη.

Ίσως, τελικά, η επιτυχία ενός μαθήματος να μη μετριέται μόνο από όσα προλάβαμε να γράψουμε στον πίνακα, αλλά και από όσα καταφέραμε να καλλιεργήσουμε μέσα στα παιδιά: την περιέργεια, την αυτοπεποίθηση, την επιμονή και το θάρρος να ρωτούν.

Γιατί έχουμε σαράντα πέντε λεπτά για μια ολόκληρη τάξη. Κάθε παιδί, όμως, χρειάζεται τον δικό του χρόνο. Και η ουσιαστική εκπαίδευση αρχίζει όταν δεν ξεχνάμε αυτή την αλήθεια.

*Ο κ. Δημήτρης Τσιλιάκος είναι καθηγητής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, μαθηματικός.