Μαθητές «κολλημένοι» στα κινητά: Πάνω από 2 ώρες στην οθόνη μέσα στο σχολείο – Τι δείχνει νέα έρευνα

Μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική εικόνα για τη σχέση των εφήβων με τα κινητά τηλέφωνα κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας παρουσιάζει επιστημονική μελέτη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι μαθητές αφιερώνουν περίπου το ένα τρίτο της σχολικής τους ημέρας στη χρήση smartphones, ενώ η συχνή ενασχόληση με τις συσκευές συνδέεται με χαμηλότερες επιδόσεις σε δοκιμασία γνωστικού ελέγχου.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό JAMA Network Open, με τίτλο Smartphone Use During School Hours and Association With Cognitive Control in Youths Aged 11 to 18 Years, και πραγματοποιήθηκε από τις ερευνήτριες Eva H. Telzer και Kaitlyn Burnell του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας στο Chapel Hill.

Τα αποτελέσματα επαναφέρουν στο προσκήνιο τη συζήτηση για τη χρήση κινητών στα σχολεία, σε μια περίοδο κατά την οποία πολλές χώρες επιχειρούν να περιορίσουν την παρουσία τους στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Στην Ελλάδα, το ζήτημα έχει ήδη οδηγήσει στη θέσπιση αυστηρότερων κανόνων, με τα μέτρα που εισήγαγε το υπουργείο Παιδείας επί Κυριάκου Πιερρακάκη να προβλέπουν ακόμη και αποβολές για μαθητές που χρησιμοποιούν ή έχουν εμφανώς τα κινητά τους στο σχολείο.

Τι αποκαλύπτει η έρευνα για τη χρήση κινητών στο σχολείο

Η επιστημονική μελέτη εξέτασε τη χρήση smartphones από 79 νέους ηλικίας 11 έως 18 ετών, οι οποίοι προέρχονταν από περιοχές των νοτιοανατολικών Ηνωμένων Πολιτειών.

Η μέση ηλικία των συμμετεχόντων ήταν 15,1 έτη, ενώ 41 από αυτούς, ποσοστό 51,9%, ήταν κορίτσια.

Οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν στις προσωπικές εκτιμήσεις των μαθητών για τον χρόνο που αφιερώνουν στις συσκευές τους.

Αντίθετα, αξιοποίησαν τα δεδομένα της λειτουργίας Screen Time των iPhone, καταγράφοντας αντικειμενικά τη χρήση των κινητών ανά ώρα.

Η παρακολούθηση πραγματοποιήθηκε για 14 συνεχόμενες ημέρες, σε δύο διαφορετικές ομάδες συμμετεχόντων.

Η πρώτη ομάδα εξετάστηκε κατά την περίοδο από τον Απρίλιο του 2021 έως τον Φεβρουάριο του 2022, ενώ η δεύτερη από τον Φεβρουάριο του 2023 έως τον Δεκέμβριο του 2024.

Με αυτόν τον τρόπο συγκεντρώθηκαν χιλιάδες καταγραφές, οι οποίες επέτρεψαν στους επιστήμονες να εξετάσουν όχι μόνο τον συνολικό χρόνο χρήσης, αλλά και τη συχνότητα με την οποία οι έφηβοι στρέφονταν στα κινητά τους κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας.

Δύο ώρες και 13 λεπτά στο κινητό κατά τη διάρκεια του σχολείου

Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα είναι ότι οι συμμετέχοντες χρησιμοποιούσαν τα smartphones τους σε κάθε ώρα της σχολικής ημέρας.

Συνολικά, ο μέσος χρόνος χρήσης έφτανε τις 2,22 ώρες, δηλαδή περίπου 2 ώρες και 13 λεπτά ημερησίως.

Ο χρόνος αυτός αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο της επτάωρης σχολικής περιόδου που εξετάστηκε.

Η χρήση δεν περιοριζόταν σε συγκεκριμένες ώρες ή στα διαλείμματα.

Αντίθετα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι μαθητές ασχολούνταν με τα κινητά τους σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, από τις πρωινές έως τις μεσημεριανές ώρες.

Μάλιστα, η ενασχόληση με τις συσκευές παρουσίαζε αυξητική τάση όσο πλησίαζε το τέλος του σχολικού προγράμματος.

Στις 8 το πρωί ο μέσος χρόνος χρήσης ήταν περίπου 16 λεπτά ανά ώρα, ενώ στις 2 το μεσημέρι ξεπερνούσε τα 22 λεπτά.

Οι μεγαλύτεροι έφηβοι χρησιμοποιούν περισσότερο τα smartphones

Η ηλικία των συμμετεχόντων αποδείχθηκε σημαντικός παράγοντας διαφοροποίησης. Οι έφηβοι ηλικίας 15 έως 18 ετών αφιέρωναν κατά μέσο όρο 23,28 λεπτά ανά σχολική ώρα στη χρήση του κινητού τους.

Αντίθετα, στους νεότερους συμμετέχοντες, ηλικίας 11 έως 14 ετών, ο αντίστοιχος χρόνος περιοριζόταν στα 11,57 λεπτά.

Η διαφορά ήταν στατιστικά σημαντική και δείχνει ότι οι μεγαλύτεροι έφηβοι του δείγματος παρουσίαζαν σχεδόν διπλάσια χρήση κινητού κατά τις σχολικές ώρες. Το εύρημα αυτό αναδεικνύει την ανάγκη να εξετάζεται η ψηφιακή συμπεριφορά των μαθητών και με βάση την ηλικία τους.

Social media και ψυχαγωγία μέσα στη σχολική ημέρα

Η έρευνα εξέτασε επίσης τον χρόνο που αφιέρωναν οι συμμετέχοντες σε συγκεκριμένες κατηγορίες εφαρμογών. Στο υποσύνολο των μαθητών για το οποίο υπήρχαν σχετικά δεδομένα, ο μέσος χρόνος χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έφτανε τα 40,14 λεπτά κατά τη σχολική ημέρα.

Παράλληλα, περίπου 13,85 λεπτά αφιερώνονταν σε εφαρμογές ψυχαγωγίας.

Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι σημαντικό μέρος της ενασχόλησης με τα κινητά αφορά δραστηριότητες που δεν συνδέονται άμεσα με την εκπαιδευτική διαδικασία.

Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η συνεχής πρόσβαση σε ψηφιακό περιεχόμενο δημιουργεί συνθήκες συχνής εναλλαγής της προσοχής.

Οι μαθητές ελέγχουν το κινητό τους 64 φορές μέσα στο σχολείο

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το εύρημα που αφορά τη συχνότητα ελέγχου των smartphones.

Στην ομάδα για την οποία υπήρχαν διαθέσιμα σχετικά δεδομένα, οι νέοι έλεγχαν τα κινητά τους κατά μέσο όρο 64,46 φορές κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας.

Αυτό σημαίνει ότι, μέσα σε μια επτάωρη σχολική περίοδο, οι συμμετέχοντες στρέφονταν στο κινητό τους περίπου εννέα φορές ανά ώρα.

Οι καταγραφές έδειξαν ότι οι έλεγχοι πραγματοποιούνταν σε όλη τη διάρκεια του σχολικού προγράμματος.

Μάλιστα, προς το τέλος της ημέρας η συχνότητα αυξανόταν, φτάνοντας κατά μέσο όρο τους 10,2 ελέγχους ανά ώρα στις 2 το μεσημέρι.

Η συμπεριφορά αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι δεν είναι μόνο ο συνολικός χρόνος μπροστά στην οθόνη που χρειάζεται να εξεταστεί, αλλά και το πόσο συχνά διακόπτεται η προσοχή για έναν νέο έλεγχο της συσκευής.

Πώς συνδέονται τα κινητά με τη συγκέντρωση των μαθητών

Ένα από τα βασικά ερωτήματα της μελέτης ήταν κατά πόσον η χρήση smartphones στο σχολείο σχετίζεται με τον γνωστικό έλεγχο.

Ο γνωστικός έλεγχος αποτελεί σημαντική λειτουργία που επιτρέπει στο άτομο να συγκεντρώνεται σε έναν στόχο, να περιορίζει παρορμητικές αντιδράσεις και να διαχειρίζεται περισπασμούς.

Πρόκειται για δεξιότητες που έχουν ιδιαίτερη σημασία στη μαθησιακή διαδικασία.

Για να εξετάσουν αυτή τη σχέση, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν στη μεγαλύτερη ηλικιακά ομάδα μια δοκιμασία γνωστικού ελέγχου, γνωστή ως go/no-go.

Η συγκεκριμένη δοκιμασία εξετάζει την ικανότητα ενός ατόμου να ανταποκρίνεται σε ορισμένα ερεθίσματα και να αναστέλλει την αντίδρασή του σε άλλα.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι μαθητές που έλεγχαν συχνότερα τα κινητά τους παρουσίαζαν χαμηλότερες επιδόσεις στον γνωστικό έλεγχο.

Η συσχέτιση ήταν στατιστικά σημαντική, με τιμή P=0,04.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στην αναλυτικότερη εξέταση των δεδομένων η συχνότητα ελέγχου του κινητού συνδεόταν με τον γνωστικό έλεγχο, ενώ ο συνολικός χρόνος χρήσης δεν εμφάνισε αντίστοιχη στατιστικά σημαντική συσχέτιση.

Το στοιχείο αυτό υποδηλώνει ότι οι επαναλαμβανόμενες διακοπές της προσοχής ενδέχεται να έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη μαθησιακή λειτουργία.

Ωστόσο, επειδή πρόκειται για συγχρονική μελέτη, τα αποτελέσματα δεν αποδεικνύουν ότι η χρήση κινητού προκαλεί από μόνη της μειωμένο γνωστικό έλεγχο.

Τι ισχύει στην Ελλάδα για τα κινητά στα σχολεία

Τα ευρήματα της αμερικανικής έρευνας αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα. Από τη σχολική χρονιά 2024–2025, το υπουργείο Παιδείας προχώρησε στην εφαρμογή αυστηρότερου πλαισίου για τη χρήση κινητών τηλεφώνων στα σχολεία.

Οι αλλαγές θεσπίστηκαν επί υπουργίας Κυριάκου Πιερρακάκη, στο πλαίσιο του νέου κανονισμού λειτουργίας των σχολικών μονάδων. Κεντρική πρόβλεψη είναι η απαγόρευση της εμφανούς κατοχής και χρήσης κινητού τηλεφώνου από μαθητές κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας.

Οι μαθητές μπορούν να έχουν τη συσκευή μαζί τους, ωστόσο πρέπει να την κρατούν μέσα στην τσάντα τους και να μην τη χρησιμοποιούν. Προβλέπεται εξαίρεση για περιπτώσεις στις οποίες η χρήση της συσκευής είναι αναγκαία για λόγους υγείας.

Η σημαντικότερη αλλαγή σε σχέση με το προηγούμενο πλαίσιο ήταν η σύνδεση της απαγόρευσης με συγκεκριμένα παιδαγωγικά μέτρα.

Τα μέτρα Πιερρακάκη: Μονοήμερη αποβολή για εμφανή χρήση κινητού

Στα Γυμνάσια και τα Λύκεια, εάν εκπαιδευτικός διαπιστώσει ότι μαθητής έχει εμφανώς ή χρησιμοποιεί κινητό τηλέφωνο, ενημερώνει τη διεύθυνση της σχολικής μονάδας.

Ο διευθυντής εφαρμόζει το παιδαγωγικό μέτρο της μονοήμερης αποβολής.

Παράλληλα, ενημερώνονται οι γονείς ή κηδεμόνες του μαθητή, οι οποίοι καλούνται να τον παραλάβουν ή να συναινέσουν εγγράφως στην αποχώρησή του.

Το μέτρο θεσπίστηκε με στόχο να περιοριστεί η χρήση των συσκευών στη σχολική καθημερινότητα και να ενισχυθεί η τήρηση των κανόνων λειτουργίας των σχολείων.

Για τα Δημοτικά Σχολεία προβλέπεται διαφορετική διαχείριση: η συσκευή πρέπει να παραμένει απενεργοποιημένη μέσα στην τσάντα, ενώ, εφόσον εντοπιστεί εκτός αυτής, παραδίδεται στη διεύθυνση και επιστρέφεται μετά το τέλος των μαθημάτων, με ενημέρωση των γονέων.

Αυστηρότερες συνέπειες για φωτογράφιση και βιντεοσκόπηση

Το πλαίσιο που θεσπίστηκε επί Κυριάκου Πιερρακάκη περιλαμβάνει αυστηρότερες προβλέψεις για περιστατικά φωτογράφισης, μαγνητοφώνησης ή βιντεοσκόπησης μαθητών και εκπαιδευτικών.

Εάν διαπιστωθεί τέτοια συμπεριφορά, η διεύθυνση του σχολείου ενημερώνεται άμεσα και καλούνται οι γονείς ή κηδεμόνες των εμπλεκόμενων μαθητών.

Ανάλογα με τη βαρύτητα και τις συνθήκες του περιστατικού, ο διευθυντής μπορεί να επιβάλει αποβολή έως τρεις ημέρες.

Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, το θέμα παραπέμπεται στον Σύλλογο Διδασκόντων, ο οποίος μπορεί να αποφασίσει αποβολή έως πέντε ημέρες.

Εφόσον η φωτογράφιση ή βιντεοσκόπηση αφορά ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα τρίτων προσώπων, προβλέπεται η εφαρμογή του παιδαγωγικού μέτρου της αλλαγής σχολικού περιβάλλοντος.

Οι συγκεκριμένες διατάξεις συνδέονται όχι μόνο με την προσπάθεια περιορισμού της χρήσης κινητών, αλλά και με την αντιμετώπιση περιστατικών παραβίασης προσωπικών δεδομένων και σχολικού εκφοβισμού.

Αρκεί η απαγόρευση των κινητών για να προστατευτεί η προσοχή των μαθητών;

Η αμερικανική μελέτη επαναφέρει ένα σημαντικό ερώτημα για την εκπαιδευτική πολιτική: αρκεί ο περιορισμός της χρήσης smartphones στο σχολείο ή απαιτούνται και πρόσθετες παρεμβάσεις;

Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά στον συνολικό χρόνο χρήσης των συσκευών.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται να δοθεί και στη συνήθεια των εφήβων να ελέγχουν επανειλημμένα τα κινητά τους, καθώς αυτή η συμπεριφορά μπορεί να κατακερματίζει την προσοχή.

Για τον λόγο αυτό, προτείνουν την ανάπτυξη πολιτικών σε επίπεδο σχολείου, σε συνδυασμό με προγράμματα ψηφιακού γραμματισμού.

Η εκπαίδευση των μαθητών στην υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας, στην αυτορρύθμιση και στη διαχείριση των ψηφιακών περισπασμών αναδεικνύεται ως σημαντικό συμπλήρωμα των περιοριστικών μέτρων.