Η ιστορία της εθνικής μνήμης μέσα από τις μαθητικές παρελάσεις: Από τον 19ο αιώνα και τον Μεταξά στην σύγχρονη εποχή

Σε λίγες ώρες μαθητές όλων βαθμίδων ετοιμάζονται με κάθε επισημότητα να παρελάσουν σε όλες τις πόλεις της χώρας για να τιμήσουν τους αγώνες που έδωσαν οι έλληνες αγωνιστές στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Παιδιά όλων των ηλικιών νιώθουν μεγάλη υπερηφάνεια καθώς βηματίζουν δίπλα στην ελληνική σημαία δίνοντας παράλληλα το δικό τους μήνυμα για αντίσταση σε κάθε είδους δυνάστη. Και παρατεταγμένοι δεξιά και αριστερά της διαδρομής γονείς και φίλοι να χειροκροτούν τον ρυθμικό τους βηματισμό.

Ειδικά για τους μαθητές των σχολείων της Αθήνας είναι ιδιαίτερη τιμή να συμμετάσχουν στην παρέλαστη της εθνικής γιορτής της 28ης Οκτωβρίου -όπως και της 25ης Μαρτίου- και να περνούν μπροστά από το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, τιμώντας όλους τους αγωνιστές της πατρίδας.

Ωστόσο, πίσω από αυτή τη γνώριμη εικόνα κρύβεται μια μακρά ιστορική διαδρομή, η οποία συνδέεται με την εξέλιξη της εκπαίδευσης, την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης και τις πολιτικές συνθήκες κάθε εποχής.

Από τις πρώτες μαθητικές παρελάσεις στα τέλη του 19ου αιώνα έως την περίοδο της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά και τη διαμόρφωση του σύγχρονου εορτασμού, οι παρελάσεις άλλαξαν μορφή και συμβολισμό. Αν και την τελευταία δεκαετία υπήρχαν φωνές που μιλούσαν για κατάργηση των μαθητικών παρελάσεων θεωρώντας ότι είναι ένας αναχρονιστικός τρόπος για τον εορτασμό της εθνικής επετείου το σύνολο των ελλήνων πολιτών τις θεωρεί τον καλύτερο τρόπο για να κρατάμε ζωντανή τη μνήμη των αγώνων για την ελευθερία, περνώντας από γενιά σε γενιά τις αξίες και τα ιδανικά που σημάδεψαν την ιστορία του τόπου.

Από πότε γίνονται μαθητικές παρελάσεις

Η πρώτη μαθητική παρέλαση στην Ελλάδα καταγράφεται επίσημα το 1899 για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου.

Ρεπορτάζ της εφημερίδας «Εμπρός» της 26η Μαρτίου 1899 αναφέρει ότι κατά την «εθνική εορτή» όλοι οι μεγάλοι δρόμοι της Αθήνας ήταν σημαιοστολισμένοι, ενώ στρατιωτικά σώματα μετά τη δοξολογία πραγματοποίησαν παρέλαση στην οδό Σταδίου, «με τη μουσική επικεφαλής». Κατά τον αρθρογράφο «Ιδιαιτέραν αίσθησιν έκαμεν η πρώτην φοράν εφέτος γενομένη παρέλασις των μαθητών των νομαρχιακών σχολείων Αττικής κατά τετράδες βαινόντων με την ελληνικήν σημαίαν εμπρός».

Τις δεκαετίες που ακολούθησαν υπήρξαν αναφορές για συμμετοχή μαθητών σε παρελάσεις χωρίς όμως να έχουν θεσμοθετηθεί επίσημα και να έχουν πάρει πανελλαδικό χαρακτήρα. Στην εθνική εορτή της 25ης Μαρτίου 1924 τα σχολεία εμφανίζονται παραταγμένα και είναι έτοιμα να παρελάσουν μαζί με το στρατό, ενώ τα επόμενα χρόνια υπάρχουν αναφορές κυρίως για προσκόπους και μαθητές στρατιωτικών σχολών

Τα πράγματα αλλάζουν με την δικτατορία του Μεταξά το 1936. Ακολουθώντας τα βήματα χωρών με ναζιστικά καθεστώτα όπως η Ιταλία και η Γερμανία ο Μεταξάς επιβάλει τις μαθητικές παρελάσεις με σκοπό την μαζική κινητοποίηση της νεολαίας και την στρατιωτικοποίηση της πολιτικής ζωής. Όπως αναφέρει το Έθνος το 1936 στην παρέλαση για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου μπροστά από το διορισμένο πρωθυπουργό Μεταξά και το Βασιλιά «πρώτον παρήλασαν τα σχολεία, αι οργανώσεις, οι τροχιοδρομικοί, αντιπροσωπεία χωρικών Μακεδόνων με τας εθνικάς των ενδυμασίας, οι παλαιοί πολεμισταί και ακολούθησε το στράτευμα».

Λίγους μήνες αργότερα, με την επιβολή της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, το καθεστώς της 4ης Αυγούστου έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη στρατιωτική διαπαιδαγώγηση της νεολαίας, αξιοποιώντας τις παρελάσεις ως μέσο προώθησης των ιδεολογικών του στόχων. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, παρελάσεις διοργανώνονταν στις 25 Μαρτίου, στην επέτειο της 4ης Αυγούστου, καθώς και σε άλλες τοπικές «εθνικές εορτές».

Χαρακτηριστικά είναι όσα γράφει ο Μεταξάς στο ημερολόγιό του μετά από την παρέλαση της 25 Μαρτίου του 1938, στην οποία πήραν μέρος υποχρεωτικά 50.000 νέοι και παιδιά της περιοχής πρωτευούσης: “Τι όνειρο ήταν χθες και σήμερα! Χθες στο πεδίον του Άρεως με την Εθνική Νεολαία. Το έργον μου! Έργον που ενίκησε μέσα σε τόσες αντιδράσεις! Σχεδόν 18 χιλιάδες παιδιά από Αθήνας και Πειραιά, περίχωρα και από πολλές επαρχίες. Ενθουσιασμός. Αποθέωσις. Αι φάλαγγες της ΕΟΝ ατέλειωτοι! Όλοι ντυμένοι!”.

Στη σύγχρονη Ελλάδα, αν και δεκαετίες μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι παρελάσεις δεν καταργήθηκαν όπως στο σύνολο των δυτικών κρατών. Οι κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης δεν αμφισβήτησαν την αναγκαιότητα των υποχρεωτικών μαθητικών παρελάσεων και η βαρύτητα δόθηκε στον τρόπο τιμής των εθνικών επετείων και συνέχιση της ιστορικής μνήμης.

Για πολλούς, δεν είναι απλώς μια τελετουργική εκδήλωση, αλλά μια ευκαιρία να γνωρίσουν οι μαθητές σημαντικές στιγμές της ιστορίας, να τιμήσουν όσους αγωνίστηκαν για την ελευθερία και να αισθανθούν μέρος μιας συλλογικής εμπειρίας.