Ψυχική υγεία στο σχολείο: Τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούν οι εκπαιδευτικοί

Πότε μια αλλαγή στη συμπεριφορά ενός μαθητή είναι κάτι περισσότερο από μια δύσκολη μέρα στο σχολείο; Πότε η επιθετικότητα, η παραίτηση, οι συχνές απουσίες ή η απότομη πτώση στην επίδοση των μαθημάτων αποτελούν σημάδια ότι ένα παιδί χρειάζεται βοήθεια; Στη σχολική καθημερινότητα, οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται συχνά στην πρώτη γραμμή, καλούμενοι να αναγνωρίσουν έγκαιρα δυσκολίες που δεν είναι πάντα εύκολο να φανούν.

Η Δρ. Μάγια Αλιβιζάτου, Ψυχολόγος-Παιδοψυχολόγος και Επιστημονική Διευθύντρια του «Μαζί για το Παιδί», μιλά στο ipaideia.gr για την ανάγκη πρόληψης και έγκαιρης παρέμβασης, εξηγεί ποια σημάδια χρειάζονται προσοχή και ξεκαθαρίζει τα όρια ανάμεσα στον παιδαγωγικό ρόλο και την εξειδικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας. Όπως επισημαίνει, ο εκπαιδευτικός δεν καλείται να κάνει διάγνωση, αλλά να παρατηρεί, να αναγνωρίζει σημαντικές αλλαγές στη λειτουργικότητα του μαθητή και να ενεργοποιεί έγκαιρα το κατάλληλο δίκτυο υποστήριξης.

Ποια είναι σήμερα η μεγαλύτερη ανάγκη που βλέπετε να υπάρχει στα σχολεία σε ό,τι αφορά την ψυχική υγεία μαθητών και εκπαιδευτικών;

Πιστεύω ότι η μεγαλύτερη ανάγκη σήμερα είναι να μην περιμένουμε να φτάσει ένα παιδί σε μια σοβαρή δυσκολία για να κινητοποιηθούμε. Χρειάζεται να δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη και στην έγκαιρη αναγνώριση. Τα σχολεία χρειάζονται ένα σταθερό πλαίσιο ψυχικής υγείας, μέσα στο οποίο μαθητές και εκπαιδευτικοί να μπορούν να μιλούν για τις δυσκολίες τους χωρίς στιγματισμό. Αυτό σημαίνει να ξέρουν οι εκπαιδευτικοί τι σημάδια να προσέχουν, να υπάρχει στο σχολείο ένα ασφαλές πλαίσιο όπου τα παιδιά μπορούν να μιλήσουν και, όταν χρειάζεται, να υπάρχει άμεση πρόσβαση σε ειδικό ψυχικής υγείας. Παράλληλα, δεν πρέπει να ξεχνάμε τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, γιατί και εκείνοι χρειάζονται υποστήριξη για να μπορούν να στηρίζουν αποτελεσματικά τους μαθητές

Σε αυτό το πλαίσιο, σημαντικό ρόλο έχουν και δομές που λειτουργούν υποστηρικτικά προς τη σχολική κοινότητα και την οικογένεια. Η Γραμμή 11525 του «Μαζί για το Παιδί», παρέχει δωρεάν συμβουλευτική υποστήριξη σε γονείς, εκπαιδευτικούς και εφήβους πανελλαδικά, λειτουργώντας συμπληρωματικά στην πρόληψη και την έγκαιρη παρέμβαση.

Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται συχνά στην πρώτη γραμμή όταν ένας μαθητής αντιμετωπίζει μια ψυχοκοινωνική δυσκολία. Είναι επαρκώς προετοιμασμένοι για αυτόν τον ρόλο;

Οι εκπαιδευτικοί έχουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο, αλλά δεν είναι και δεν χρειάζεται να είναι ειδικοί ψυχικής υγείας. Αυτό που χρειάζονται είναι κατάλληλη εκπαίδευση, διαρκή επιμόρφωση και σαφείς διαδικασίες, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν τα προειδοποιητικά σημάδια, να ξέρουν πώς να προσεγγίσουν έναν μαθητή και να ανταποκρίνονται με τρόπο υποστηρικτικό και παιδαγωγικά κατάλληλο. Η επιμόρφωση δεν μπορεί να είναι κάτι που γίνεται μία φορά. Οι ανάγκες των παιδιών και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η σχολική κοινότητα εξελίσσονται συνεχώς. Επομένως, χρειάζεται μια κουλτούρα διαρκούς εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών, με τεκμηριωμένη γνώση και πρακτικά εργαλεία που μπορούν να αξιοποιήσουν στην καθημερινή σχολική πραγματικότητα.

Σε αυτή την κατεύθυνση είναι πολύ σημαντικές πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα «Ήρωες Μαζί», που υλοποιείται από το «Μαζί για το Παιδί» υπό την αιγίδα του Υπουργείου Παιδείας. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα επιμόρφωσης εκπαιδευτικών για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στη σχολική κοινότητα, μέσα από βιωματικά σεμινάρια. Το πρόγραμμα απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς όλων των ειδικοτήτων και βαθμίδων και υλοποιείται σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, με στόχο να τους προσφέρει γνώσεις και πρακτικά εργαλεία για ζητήματα που αντιμετωπίζουν καθημερινά στο σχολείο.

Υπάρχει σημαντική ευαισθητοποίηση και διάθεση από την πλευρά των εκπαιδευτικών, όμως η επάρκεια δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη χωρίς συστηματική και συνεχή επιμόρφωση. Η ψυχική υγεία είναι ένας τομέας στον οποίο η γνώση χρειάζεται διαρκή επικαιροποίηση και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική υποστήριξη της σχολικής κοινότητας.

Ποια είναι τα περιστατικά ή οι συμπεριφορές που δυσκολεύουν περισσότερο τους εκπαιδευτικούς στην καθημερινή σχολική πραγματικότητα;

Στην καθημερινή σχολική πραγματικότητα, ιδιαίτερα απαιτητικές είναι οι περιπτώσεις όπου ο εκπαιδευτικός καλείται να διαχειριστεί επίμονες ή έντονες αλλαγές στη συμπεριφορά ενός μαθητή. Επιθετικότητα, συχνές συγκρούσεις, έντονη αντιδραστικότητα, κοινωνική απόσυρση, άρνηση συμμετοχής, σημαντική πτώση στη σχολική επίδοση ή αυξημένες απουσίες είναι ορισμένες από τις καταστάσεις που μπορεί να δυσκολέψουν σημαντικά την εκπαιδευτική διαδικασία.

Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελούν επίσης ζητήματα όπως ο σχολικός εκφοβισμός, το έντονο άγχος, οι απώλειες ή σημαντικές δυσκολίες στο οικογενειακό περιβάλλον. Πρόκειται για καταστάσεις που συχνά απαιτούν από τον εκπαιδευτικό να διαχειριστεί όχι μόνο την άμεση συμπεριφορά του μαθητή, αλλά και τις ανάγκες που μπορεί να βρίσκονται πίσω από αυτήν.

Μια συμπεριφορά που διαταράσσει τη σχολική λειτουργία χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με σαφή όρια, αλλά ταυτόχρονα να εξετάζεται στο πλαίσιο της συνολικότερης εικόνας του μαθητή. Αυτό είναι συχνά και το πιο απαιτητικό σημείο για τον εκπαιδευτικό: να διατηρεί το παιδαγωγικό πλαίσιο, ενώ παράλληλα να αναγνωρίζει πότε μια συμπεριφορά μπορεί να συνδέεται με μια βαθύτερη ψυχοκοινωνική δυσκολία.

Τι χρειάζεται ένας εκπαιδευτικός για να μπορεί να αναγνωρίσει εγκαίρως ότι ένας μαθητής χρειάζεται βοήθεια; Υπάρχουν συγκεκριμένα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοεί;

Το πρώτο που χρειάζεται είναι να γνωρίζει το παιδί και να παρατηρεί αλλαγές σε σχέση με τη συνήθη συμπεριφορά του. Η παρατήρηση μέσα στην τάξη και στις σχέσεις με τους συνομηλίκους μπορεί να δώσει σημαντικές πληροφορίες.

Ενδείξεις που αξίζει να προβληματίσουν τον εκπαιδευτικό είναι, για παράδειγμα, μια αισθητή και επίμονη αλλαγή στη συμμετοχή και στην επίδοση, κοινωνική απόσυρση ή δυσκολία στις σχέσεις με τους συνομηλίκους, αυξημένη ευερεθιστότητα, έντονα αντιδραστικές συμπεριφορές, συχνές συγκρούσεις, δυσκολία στη συγκέντρωση ή στη διαχείριση του συναισθήματος, καθώς και αλλαγές στη σχολική παρουσία, όπως συχνές ή αδικαιολόγητες απουσίες.

Ωστόσο, κανένα από αυτά τα σημάδια από μόνο του δεν αποτελεί ένδειξη συγκεκριμένης ψυχικής δυσκολίας. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η διάρκεια, η ένταση και η απόκλιση από τη μέχρι τότε λειτουργικότητα του μαθητή, καθώς και ο βαθμός στον οποίο η αλλαγή επηρεάζει τη σχολική και κοινωνική του λειτουργία. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού σε αυτό το στάδιο δεν είναι να κάνει διάγνωση. Είναι να παρατηρήσει, να αξιολογήσει αν υπάρχει μια σημαντική αλλαγή στη λειτουργικότητα του μαθητή και, όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο, να αναζητήσει την κατάλληλη υποστήριξη σε συνεργασία με τους γονείς και αρμόδιους επαγγελματίες.

Πού σταματά ο παιδαγωγικός ρόλος του εκπαιδευτικού και πού πρέπει να αναλαμβάνει ο ειδικός ψυχικής υγείας;

Ο εκπαιδευτικός έχει έναν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο, δημιουργεί ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον, χτίζει σχέση εμπιστοσύνης με τον μαθητή, παρατηρεί αλλαγές στη συμπεριφορά και στη λειτουργικότητά του και μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην έγκαιρη αναγνώριση μιας δυσκολίας.

Ταυτόχρονα, χρειάζεται να υπάρχουν σαφή όρια στον ρόλο του. Ο εκπαιδευτικός δεν έχει την επιστημονική αρμοδιότητα να προχωρήσει σε διάγνωση ή να αναλάβει θεραπευτική παρέμβαση. Η αξιολόγηση μιας πιθανής ψυχικής δυσκολίας και η επιλογή της κατάλληλης θεραπευτικής προσέγγισης ανήκουν στους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, οι οποίοι διαθέτουν την αντίστοιχη εξειδικευμένη εκπαίδευση.

Το σημαντικό, επομένως, δεν είναι να προσδιορίσουμε ένα απόλυτο σημείο στο οποίο σταματά ο εκπαιδευτικός και ξεκινά ο ειδικός. Χρειάζεται να υπάρχει μια σχέση συνεργασίας, στην οποία συμμετέχουν, ανάλογα με τις ανάγκες του παιδιού, ο εκπαιδευτικός, η οικογένεια και οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Ο εκπαιδευτικός γνωρίζει το παιδί μέσα στο καθημερινό σχολικό πλαίσιο, οι γονείς διαθέτουν μια διαφορετική και πολύ σημαντική εικόνα της ζωής και της λειτουργικότητάς του, ενώ ο ειδικός ψυχικής υγείας μπορεί να αξιολογήσει εξειδικευμένα τις ανάγκες του και να προτείνει την κατάλληλη υποστήριξη.

Η συνεργασία αυτή χρειάζεται να βασίζεται στην επικοινωνία, στον σεβασμό των διαφορετικών ρόλων και, κυρίως, στο βέλτιστο συμφέρον του παιδιού. Το σχολείο δεν καλείται να υποκαταστήσει την εξειδικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας, αλλά να λειτουργήσει ως ένα σημαντικό πλαίσιο έγκαιρης αναγνώρισης, υποστήριξης και διασύνδεσης με την οικογένεια και τις κατάλληλες υπηρεσίες.