Το βιβλίο στην εποχή του BookTok: Η νέα γενιά αλλάζει «σελίδα» στην ανάγνωση

Σε μια εποχή όπου οι οθόνες, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η τεχνητή νοημοσύνη διεκδικούν ολοένα μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητάς μας, η σχέση των νέων με το διάβασμα βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο της συζήτησης.

Είναι πράγματι η νέα γενιά λιγότερο εξοικειωμένη με τα βιβλία ή μήπως διαβάζει με τρόπους που οι παραδοσιακές έρευνες δυσκολεύονται να καταγράψουν;

Από τα έντυπα βιβλία και τα ηλεκτρονικά αναγνώσματα μέχρι τις ψηφιακές πλατφόρμες, τις διαδικτυακές λέσχες ανάγνωσης και τις κοινότητες του BookTok, η αναγνωστική εμπειρία μετασχηματίζεται, αποκτώντας νέες μορφές και κοινωνικές διαστάσεις.
Νέα στοιχεία από τις ΗΠΑ έρχονται να αμφισβητήσουν την άποψη ότι η φιλαναγνωσία φθίνει αναπόφευκτα στις νεότερες γενιές, αναδεικνύοντας μια διαφορετική πραγματικότητα: Το διάβασμα δεν υποχωρεί, αλλά επαναπροσδιορίζεται μαζί με τις συνήθειες και τις ανάγκες των αναγνωστών του 21ου αιώνα.

Η Gen Z δεν γυρίζει την πλάτη στα βιβλία

Τα τελευταία χρόνια, σύμφωνα με άρθρο της Washington Post πληθαίνουν οι αναλύσεις που μιλούν για μια νέα γενιά που δεν αγαπάει το διάβασμα. Αιτίες πολλές. Η πανδημία, η τεχνητή νοημοσύνη και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονται συχνά ως βασικοί παράγοντες αυτής της εξέλιξης, αλλά μπορεί τόσο καιρό να κάναμε λάθος.

Σύμφωνα με τα ευρήματα της νέας μελέτης «How Gen Z Discover and Consume Books», η εικόνα είναι πιο σύνθετη: η Gen Z δεν γυρίζει την πλάτη στα βιβλία, αλλά επαναπροσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο τα ανακαλύπτει, τα διαβάζει και μοιράζεται την εμπειρία της ανάγνωσης.

πως υποστηρίζουν οι ερευνητές Kathi Inman Berens και Rachel Noorda από το Πανεπιστήμιο του Πόρτλαντ, πολλές από τις καθιερωμένες μελέτες για τις αναγνωστικές συνήθειες δεν αποτυπώνουν επαρκώς τη συμπεριφορά των νέων. Κι αυτό επειδή η ανάγνωση για τη συγκεκριμένη γενιά δεν περιορίζεται πλέον στο έντυπο βιβλίο. Περιλαμβάνει εναλλαγές ανάμεσα σε έντυπα βιβλία, ηλεκτρονικές εκδόσεις και ακουστικά βιβλία, αλλά και την ανάγνωση σε ψηφιακές πλατφόρμες όπως οι Wattpad, Webtoon, Kindle Unlimited και οι διαδικτυακές υπηρεσίες κόμικς της DC και της Marvel.

Τα στοιχεία των ερευνητών για το 2025 δείχνουν ότι το 66% των νέων της Gen Z στις ΗΠΑ αυτοπροσδιορίζεται ως αναγνώστης, ποσοστό αυξημένο κατά 14 ποσοστιαίες μονάδες σε σύγκριση με το 2022. Παράλληλα, το 65% δήλωσε ότι διάβασε τουλάχιστον ένα βιβλίο κατά τους προηγούμενους 12 μήνες, έναντι 59% τρία χρόνια νωρίτερα. Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι σαφές: η ανάγνωση δεν εξαφανίζεται, αλλά αλλάζει μορφή.

Η Gen Z, δηλαδή όσοι γεννήθηκαν από το 1997 έως το 2012, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η πρόσβαση στο διαδίκτυο ήταν διαθέσιμη από πολύ μικρή ηλικία. Πρόκειται για μια γενιά που διαμορφώθηκε μέσα σε αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «μεταψηφιακή συνθήκη» (postdigital condition): έναν κόσμο στον οποίο η σύνδεση στο διαδίκτυο αποτελεί διαρκή και σχεδόν αυτονόητη δυνατότητα.

Σε αυτό το περιβάλλον, η επιλογή του έντυπου βιβλίου αποκτά διαφορετική σημασία. Όπως συμβαίνει και με τα βινύλια, τις αναλογικές φωτογραφικές μηχανές ή τα DVD, η στροφή προς ένα φυσικό μέσο δεν είναι πλέον αναγκαστική, αλλά συνειδητή επιλογή.

Το βιβλίο θα είναι πάντα γοητευτικό

Παρά την εξάπλωση των ψηφιακών μέσων, τα έντυπα βιβλία εξακολουθούν να αποτελούν την προτιμώμενη μορφή ανάγνωσης για τη Gen Z, σύμφωνα με την έρευνα.

Ένας από τους λόγους φαίνεται να είναι η ανάγκη αποσύνδεσης από τις οθόνες. Σε αντίθεση με τις ψηφιακές συσκευές, το έντυπο βιβλίο δεν εκπέμπει ειδοποιήσεις ούτε καταγράφει τη δραστηριότητα του αναγνώστη.

Ταυτόχρονα, διαθέτει μια ισχυρή κοινωνική και αισθητική διάσταση. Τα βιβλία φωτογραφίζονται και προβάλλονται στο Instagram και στο BookTok, τη δημοφιλή κοινότητα αναγνωστών στο TikTok. Δανείζονται, χαρίζονται και ανταλλάσσονται, ενώ τα μεταχειρισμένα αντίτυπα διατηρούν συχνά ίχνη από τους προηγούμενους κατόχους τους.

Έτσι, το φυσικό βιβλίο αποκτά μια ιδιαίτερη αξία σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από την ψηφιακή επικοινωνία. Οι ερευνήτριες εκτιμούν, μάλιστα, ότι αυτές οι ιδιότητες μπορεί να καθιστούν τα έντυπα βιβλία σήμερα πιο ελκυστικά απ’ ό,τι ήταν πριν από την κυριαρχία του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Μετράμε σωστά την ανάγνωση;

Για τους δύο ερευνητές, ένα από τα βασικά προβλήματα βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο καταγράφονται οι αναγνωστικές συνήθειες.

Σε επιστημονικό άρθρο του 2025, που περιγράφει τη μείωση της ψυχαγωγικής ανάγνωσης στις ΗΠΑ τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η συν-συγγραφέας Jill Sonke χαρακτηρίζει την ετήσια πτώση του χρόνου ανάγνωσης κατά 3% ως μια σταθερή και διαρκή υποχώρηση, με ιδιαίτερα ανησυχητικές προεκτάσεις.

Η μελέτη βασίζεται στην American Time Use Survey, μια έρευνα που καταγράφει τις δραστηριότητες των συμμετεχόντων μέσα σε μία ημέρα 24 ωρών. Στον ορισμό της ανάγνωσης περιλαμβάνονται τα έντυπα βιβλία και περιοδικά, τα ηλεκτρονικά αναγνώσματα και τα ακουστικά βιβλία.

Δεν καταγράφονται, όμως, πολλές από τις δραστηριότητες που συνθέτουν τη σύγχρονη αναγνωστική εμπειρία: η ανάγνωση και η συγγραφή fan fiction, οι κοινότητες του BookTok και του Bookstagram, οι διαδικτυακές κριτικές βιβλίων και οι συζητήσεις σε πλατφόρμες όπως το Goodreads.

Πρόκειται για πρακτικές που οι ερευνητές εντάσσουν στη μεταψηφιακή ανάγνωση, μια ευρύτερη αντίληψη που περιλαμβάνει όχι μόνο την επαφή με το κείμενο, αλλά και τις κοινωνικές και δημιουργικές δραστηριότητες που αναπτύσσονται γύρω από αυτό. Όταν τέτοιες δραστηριότητες μένουν εκτός των μετρήσεων, υπάρχει ο κίνδυνος η σύγχρονη αναγνωστική συμπεριφορά να εμφανίζεται φτωχότερη από ό,τι είναι στην πραγματικότητα.

Μια νέα γενιά αναγνωστών

Η εικόνα που προκύπτει δεν είναι αυτή μιας γενιάς που έχει εγκαταλείψει τα βιβλία, αλλά μιας γενιάς που διαμορφώνει διαφορετικές σχέσεις με αυτά.

Η ανάγνωση μπορεί να ξεκινήσει από ένα βίντεο στο TikTok, να συνεχιστεί σε μια ψηφιακή πλατφόρμα και να καταλήξει στην αγορά ενός έντυπου βιβλίου από το τοπικό βιβλιοπωλείο. Μπορεί να περιλαμβάνει την ανάγνωση μιας ιστορίας, τη συγγραφή μιας συνέχειάς της, τη συζήτηση με άλλους αναγνώστες ή τη συμμετοχή σε μια κοινότητα που μοιράζεται τα ίδια ενδιαφέροντα.

Η πρόκληση για τους ερευνητές δεν είναι, επομένως, μόνο να διαπιστώσουν πόσο διαβάζουν οι νέοι, αλλά και να κατανοήσουν τι θεωρούν οι ίδιοι ανάγνωση και πώς εντάσσουν τα βιβλία στην καθημερινότητά τους.

Όπως καταλήγουν οι Kathi Inman Berens και Rachel Noorda, η ανάγνωση αλλάζει, αλλά δεν έχει πεθάνει. Και όσο οι νέοι εξακολουθούν να θέλουν να ανακαλύπτουν βιβλία, να συζητούν γι’ αυτά και να μοιράζονται τις αναγνωστικές τους εμπειρίες, το μέλλον της φιλαναγνωσίας παραμένει ανοιχτό.