Η πανεπιστημιακή εκπαίδευση στις ράγες της εμπορευματοποίησης

Με τη Γενική Συμφωνία για το Εμπόριο των Υπηρεσιών (GATS), επήλθε αυτό που προέκυψε από την πρώτη ανοικτή συζήτηση για την προώθηση του διεθνούς εμπορίου των εκπαιδευτικών υπηρεσιών ως εάν να πρόκειται για καθημερινά καταναλωτικά προϊόντα. Είχαμε τη Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου (General Agreement on Traffic and Trade – GATT ) στον Π.Ο.Ε.
Υπάρχουν τέσσερις βασικές μορφές διεθνούς εμπορίου στην ανώτατη εκπαίδευση.

1.Η κατανάλωση στο εξωτερικό από πολίτες μιας χώρας – μέλους στο έδαφος μιας άλλης χώρας – μέλους (φοιτητική μετανάστευση).
2. Η διασυνοριακή προσφορά μιας υπηρεσίας από το έδαφος μιας χώρας – μέλους σε μια άλλη χώρα – μέλος (εξ αποστάσεως).
3.Η εμπορική παρουσία ενός παροχέα υπηρεσιών από μια χώρα – μέλος στο έδαφος μιας άλλης χώρας – μέλους παρέχουσα, στον υπό συζήτηση παροχέα, τη δυνατότητα να προσφέρει μια υπηρεσία στο έδαφος αυτό (αλλοδαπά πανεπιστήμια που μεταναστεύουν).

4.Η παρουσία φυσικών προσώπων καθιστά δυνατό ένα είδος εμπορίου που απορρέει από την κινητικότητα των ατόμων από μια χώρα – μέλος, η οποία παρέχει μια δεδομένη υπηρεσία, σε μια άλλη (αλλοδαποί διδάσκοντες).

Η γενική τάση εμπορευματοποίησης της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης με την υπαγωγή της στις δυνάμεις της αγοράς μπορεί κάλλιστα να υπονομεύσει την προσβασιμότητα (σε αυτήν) και να χειροτερεύσει τις κοινωνικές ανισότητες.

Μεταξύ των νέων τάσεων που έχουν εμφανιστεί, οι “συμφωνίες από κοινού και ισότιμης προσφοράς προγράμματος σπουδών” (twinning agreements) και η εξ αποστάσεως μάθηση γίνονται όλο και πιο δημοφιλείς. Μερικές από τις συμφωνίες καταλήγουν στη δικαιοπαροχή (franchising) ορισμένων στοιχείων της δραστηριότητας π.χ. ειδικά μαθήματα ή προγράμματα σπουδών.

Ο Didier Oilo, σκιαγράφησε τις βαθιές αλλαγές που γνωρίζει ο κόσμος της εκπαίδευσης: «Θα αντικατασταθούν οι διδάσκοντες από ψηφιοποιημένα συστήματα ή θα παγιδευτούν στον ανεμοστρόβιλο της αλλαγής; Θα μπορέσουν όλοι να επανακαθορίσουν το ρόλο τους ή θα υποφέρουν παθητικά τις αλλαγές που επιβάλλονται από την παγκοσμιοποίηση»;
Ουσιαστικά η ανώτατη εκπαίδευση μετασχηματίζεται διαρκώς σε ένα ακμάζον εμπόριο. Αυτό που διακυβευόταν δεν ήταν τίποτε λιγότερο από την κατάργηση της δημόσιας χρηματοδότησης για τα εθνικά ιδρύματα με την πρόφαση ότι αυτό υπονομεύει το ελεύθερο εμπόριο! Στην πραγματικότητα το Άρθρο VI της GATS, ορίζει ότι οι νέοι κανονισμοί πρέπει να αποφεύγουν την παρακώλυση του εμπορίου των υπηρεσιών.

Αφήνοντας τις αγορές τους εντελώς ανοικτές, μικρές χώρες, όπως η Ν. Ζηλανδία, κινδυνεύουν να “αυτοκτονήσουν”. Η απώλεια ελέγχου των εκπαιδευτικών τους συστημάτων υπέρ μεγάλων εθνικών εταιρειών είναι ένα πολύ πιθανό ενδεχόμενο.

Σύμφωνα με τον Bruce Johnestone (συνέταξε το προπαρασκευαστικό κείμενο για την Παγκόσμια Συνδιάσκεψη της UNESCO για την Ανώτατη Εκπαίδευση, 1998), πέντε μεγάλες αλλαγές είναι φανερές: η εξάπλωση και η διαφοροποίηση, οι οικονομικές πιέσεις, η αυξανόμενη σπουδαιότητα των λύσεων που προσανατολίζονται στην αγορά (market – orientated solutions), η απαίτηση τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και οι διδάσκοντες να είναι περισσότερο υπόλογοι (accountable) απέναντι στους χρήστες (των υπηρεσιών τους) και στην ευρύτερη κοινωνία και, τέλος, η ύπαρξη προτύπων υψηλότερης ποιότητας και αποτελεσματικότητας.

Το ερώτημα έχει τεθεί. Είμαστε μάρτυρες μιας παγκοσμιοποιημένης ιδιωτικής αγοράς στην ανώτατη εκπαίδευση; Δεδομένης της ύπαρξης τεράστιων διαφορών ανάμεσα στις χώρες, η ιδέα τού να θέσουμε τα εθνικά συστήματα εκπαίδευσης σε μια ανταγωνιστική σχέση δεν είναι ισοδύναμη με το ξεπούλημα των εκπαιδευτικών συστημάτων των πιο αδύνατων χωρών σε μια χούφτα υπερεθνικών επιχειρήσεων; Αλλά και ο κίνδυνος του να καταλήξουμε με ένα “μηχανοποιημένο”, ομοιόμορφο εκπαιδευτικό σύστημα δεν πρέπει να υποτιμηθεί.

Αφήνοντας στους ιδιώτες ένα ελεύθερο πεδίο και προσυπογράφοντας τη μεταφορά των διαδικασιών διαιτησίας (arbitration) σε οργανισμούς όπως ο Π.Ο.Ε., οι κυβερνήσεις έχουν ουσιαστικά δημιουργήσει ένα κοινωνικό έλλειμμα μέσω της πλήρους εκχώρησης δημόσιων ευθυνών και εξουσιών, οι οποίες αφορούν άμεσα την κοινωνική ανάπτυξη. Πρόκειται για ένα πολύ σοβαρό δημοκρατικό έλλειμμα, για ευθεία αμφισβήτηση των εθνικών κυβερνήσεων, για απομείωση της αυτονομίας της πολιτικής έναντι της αγοράς!

*