Τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα;

🕔17/11/2016 09:54

Συνεχίζω σήμερα (και μάλλον τελειώνω εδώ) τα άρθρα μου για τη Μάλτα, εμπνευσμένα από το πρόσφατο ταξίδι μου. Και αφού το ιστολόγιο έχει ως πρωταρχικό του αντικείμενο τη γλώσσα, δεν θα μπορούσε να λείπει ένα άρθρο για τη γλωσσική κατάσταση της Μάλτας.

Κάθε χώρας η γλωσσική κατάσταση έχει ενδιαφέρον, αλλά της Μάλτας ίσως έχει αυξημένο, επειδή στη Μάλτα βρίσκουμε μερικά χαρακτηριστικά που σπάνια τα βρίσκουμε αλλού. Πριν προχωρήσω να πω πως το άρθρο αυτό το γράφω και λιγάκι σαν άσκηση μνήμης, μόνο με βάση τις σημειώσεις που έχω κρατήσει και χωρίς να ανατρέξω σε Βικιπαίδειες παρά μόνο για να επαληθεύσω την ορθότητα των σημειώσεων -και βέβαια δεν φιλοδοξώ να καλύψω το θέμα, κάθε άλλο.

Καταρχάς, τι γλώσσα μιλάνε στη Μάλτα; Η Μάλτα είναι κράτος δίγλωσσο. Tο Σύνταγμα του 1961 ορίζει ότι η εθνική γλώσσα της Μάλτας είναι τα Μαλτέζικα, αλλά ότι επίσημες γλώσσες της χώρας είναι τα Αγγλικά και τα Μαλτέζικα -μάλιστα, το Σύνταγμα περιλαμβάνει και μια περίεργη πρόνοια «και όποια άλλη γλώσσα οριστεί από το Κοινοβούλιο». Ο κάθε πολίτης μπορεί να απευθύνεται στη διοίκηση σε όποια από τις δύο επίσημες γλώσσες επιθυμεί, η δε διοίκηση είναι υποχρεωμένη να απαντήσει σε αυτή τη γλώσσα.

Δίγλωσσα ή πολύγλωσσα κράτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι έξι: Μάλτα, Κύπρος, Φινλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο και Ιρλανδία. Εκτός ΕΕ έχουμε την Ελβετία (τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων θα τις αναφερουμε άλλη φορά). Ωστόσο, ενώ στο Βέλγιο ή στην Ελβετία κάθε επίσημη γλώσσα συνδέεται με μια συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα, η δε χώρα απαρτίζεται από μονόγλωσσες εδαφικές οντότητες, στην περίπτωση της Μάλτας (και του Λουξεμβούργου, κάπως διαφορετικά) η χώρα είναι ομοιόμορφα δίγλωσση.

Στη μαλτεζικη διγλωσσία, τα Μαλτέζικα είναι η επικρατούσα γλώσσα στον προφορικό λόγο και τα Αγγλικά στον γραπτό λόγο. Ο τουρίστας τα Μαλτέζικα θα τα δει στις δίγλωσσες που υπάρχουν παντού. Στα μαγαζιά, βέβαια, η σήμανση είναι κυρίως μονόγλωσση στα Αγγλικά, ενώ σπάνια θα δεις ανακοινώσεις μόνο στα Μαλτέζικα.

Όταν θα πας να ψωνίσεις θα σε εξυπηρετήσουν στα αγγλικά (πιθανότατα και στα ιταλικά). Τη δεύτερη μέρα, βλέποντας τον καιρό να είναι πιο ζεστός απ’ όσο είχα υπολογίσει, πήγα σε ένα Μαρκς εντ Σπένσερ να πάρω καναδυό τισέρτ και ενώ ήμουν στο ταμείο ήρθε μια άλλη πωλήτρια και ρωτούσε την ταμία για κάποιο μπλέξιμο που υπήρχε. Από τον διάλογο δυο λέξεις μόνο έπιασα: μπουρουμπούρου μπουρουμπούρου θέρτι περσέντ, μπουρουμπούρου μπουρουμπούρου μπουρουμπούρου θέρτι περσέντ.

Τα Μαλτέζικα είναι γλώσσα σημιτική, παρακλάδι των Αραβικών. Είναι η μοναδική αραβική γλώσσα που γράφεται με το λατινικό αλφάβητο. Η βάση της γλώσσας είναι τα σικελοαραβικά, δεδομένου όμως ότι από το 1246 δεν υπάρχει καμιά παρουσία Αράβων ή του Ισλάμ στη Μάλτα, το λεξιλόγιο έχει πλουτιστεί πάρα πολύ από ιταλικές, γαλλικές και αγγλικές λέξεις με αποτέλεσμα οι αραβικές λέξεις να αντιπροσωπεύουν ποσοστό περίπου 40%.

Τα Μαλτέζικα είπαμε ότι γράφονται με το λατινικό αλφάβητο, με την προσθήκη ορισμένων διακριτικών σημείων, αλλά δεν έχουν όλα τα γράμματα τη φωνητική αξία που έχουμε συνηθίσει. Για παράδειγμα, το x προφέρεται όπως το γαλλικό ch, ενώ το z προφέρεται τσ.

Πιο περίεργο για μας (και άλλους Ευρωπαίους) είναι το μαλτέζικο q, το οποίο αντιπροσωπεύει αυτό που οι Άγγλοι λένε glottal stop, που συμβολίζεται με ʔ στο φωνητικό αλφάβητο (μοιάζει με το λατινικό ερωτηματικό). Ίσως αυτό να αντιστοιχεί σε q (ουρανικό) )των αραβικών, αν κρίνω από το ότι η αγορά, που είναι σουκ στα αραβικά λέγεται suq στα μαλτέζικα, ενώ το σοκάκι λέγεται sqaq.

Εδώ ηχογραφημένη συνομιλία σε εστιατόριο στα αγγλικά, όπου ένας Μαλτέζος φίλος προσπαθεί να μας εξηγήσει πώς προφέρεται το imqaret, ένα γλυκό γεμιστό με χουρμάδες (ή, στην προκειμένη περίπτωση, με σύκα). Aκούγομαι κι εγώ.

Για να δούμε το ανάκατο λεξιλόγιο, ο τίτλος μιας μαλτέζικης εφημερίδας όταν νίκησε ο Τραμπ ήταν: Trump jissorprendi b’rebħa konvinċenti. O Τραμπ εκπλήσσει με νίκη πειστική, κατά λέξη. Θα αναγνωρίσετε την έκπληξη και την πειστική, το ρέμπχα είναι η νίκη -αραβικής προέλευσης.

Αν και το αραβογενές λεξιλόγιο είναι το παλιότερο, γενικά αραβικό και ρωμανικό λεξιλόγιο αλληλοσυμπληρώνονται. Για παράδειγμα, η μητέρα είναι αραβογενής (omm), ο πατέρας από τα σικελικά: missier. Τα βασικά χρώματα είναι αραβικά (abjad άσπρο, iswed μαύρο, aħdar πράσινο, aħmar κόκκινο, isfar κίτρινο, ikħal γαλάζιο). Οι αποχρώσεις είναι λατινογενείς (blu, celesti, roża, griż, akkwamarin, oranġo). Οι μέρες της εβδομάδας είναι αραβογενείς, οι μήνες λατινογενείς.

sahhaΤο «καλώς ήρθες» είναι merħba, μέρχμπα, ,που σας θυμίζει το μέρχαμπα (το ħ προφέρεται χ, ενώ το h δεν προφέρεται), ενώ το «καλημέρα» είναι bonġu, μποντζού (από τα γαλλικά’ το ġ με τελίτσα από πάνω προφέρεται τζ, ενώ το g προφέρεται γκ). Το καλησπέρα είναι bonswa, μπονσουά (πάλι από τα γαλλικά) ενώ το αποχαιρετιστήριο «γεια» είναι saħħa, σάχα. Αυτό το saħħa σημαίνει και κυριολεκτικά «γεια» ή μάλλον «υγεία». Κάπου είδα μια πινακίδα Servizzi tas-Saħħa, με αγγλική μετάφραση Medical services. Το ta στα μαλτέζικα είναι η πρόθεση που κάνει τη γενική, αλλά αν η επόμενη λέξη αρχίζει από ορισμένα γράμματα γίνεται αφομοίωση, εξού και το tas-Saħħa. Παρόμοια, η Βουλή των αντιπροσώπων λέγεται Kamra tad-Deputati.

Το άρθρο στα μαλτέζικα είναι il και παθαίνει και αυτό αφομοίωση. Ο δάσκαλος είναι is-ser (από τα αγγλικά, όπως εμεις λέγαμε τον προπονητή μίστερ) και η δασκάλα είναι il-miss (μις, ομοίως). Υπάρχει όμως και το il-tiċer, τίτσερ, και για τα δυο φύλα, ενώ υπάρχει και το αραβογενές għalliem, δάσκαλος, għalliema δασκάλα. Αυτό το għ δεν προφέρεται, αλλά μακραίνει το φωνήεν που ακολουθεί. Υποθέτω πως το għalliem προέρχεται από την ίδιαν αραβική ρίζα από την οποία βγαίνει και ο ουλεμάς (μήτε καλέμι ουλεμά το ντέρτι μου δεν γράφει!)

Τα δάνεια από τα ιταλικά ή τα αγγλικά τα γράφουν με τη μαλτέζικη φωνητική, έτσι το κέικ γράφεται kejk και όχι cake, αν και κάποιοι το γράφουν κι έτσι, όπως μου είπαν. Παρομοίως, η πίπα δεν γράφεται pipe αλλά pajp. Είχα δει ένα πικτόγραμμα με το απαγορεύεται το καπνίζειν, που έγραφε No smoking στα Αγγλικά και στα Μαλτέζικα tpejjipx, το οποίο φαίνεται εντελώς εξωτικό, σαν λέξη που φτιάχτηκε με περισσευάμενα ακριβά τουβλάκια του Σκραμπλ. Θα πει όμως το ίδιο με το No smoking και εξηγείται ως εξής: pejjep είναι το ρήμα καπνίζω (κι αυτό από την πίπα), το t μπροστά δηλώνει το δεύτερο πρόσωπο (ενικό ή πληθυντικό) και το x στο τέλος είναι το αρνητικό μόριο.

Αυτή η φάμπρικα με τα προθήματα και τα επιθήματα μπορεί να φτάσει σε αρκετά πολύπλοκες μορφές, ας πούμε η φράση «ma nissejvjawhilux» σημαίνει we did not save it for him, όπου το αρχικό ρήμα είναι το issejvja, που σημαίνει κάνω σέιβ στον κομπιούτερ.

Μια και είπαμε για ρήματα, η μαλτέζικη γλώσσα είναι, όπως και τα ελληνικά, pro-drop, δηλαδή οι αντωνυμίες δεν δηλώνονται πλάι στο ρήμα, εκτός αν θέλουμε να δώσουμε έμφαση. Λέμε στα ελληνικά «γράφω», δεν λέμε «εγώ γράφω», ενώ στα αγγλικά ή στα γαλλικά ή στα γερμανικά το ρήμα μόνο του δεν στέκει χωρίς αντωνυμία (στα ιταλικά και στα ισπανικά στέκει).

Να πούμε εδωπέρα ότι στα Μαλτεζικα το τρίτο πρόσωπο διαφέρει ανάλογα με το γένος, δηλαδή αλλιώς είναι το αρσενικό κι αλλιως το θηλυκό. Ας πούμε, το Fetħet il-bieb θα πει «αυτή άνοιξε την πόρτα» ενώ το Fetaħ il-bieb είναι το «αυτός άνοιξε την πόρτα».

Ένα άλλο χαρακτηριστικό των Μαλτέζικων είναι ότι φτιάχνουν προτάσεις ονοματικές, χωρίς το ρήμα «είναι», π.χ. το Ġanni tabib σημαίνει «Ο Τζάνι (είναι) γιατρός», ενώ το Ġanni tabib tajjeb θα πει «Ο Τζάνι (είναι) καλός γιατρός». Στο αρνητικό, Ġanni mhuwiex tabib tajjeb, ο Τζάνι δεν είναι καλός γιατρός.

Κάτι άλλο: Όταν το ρήμα έχει ως άμεσο αντικείμενο ένα πρόσωπο, π.χ. «το αγόρι είδε την Μαρία», τότε μπαίνει ένας δείκτης πτώσης, που δεν μπαίνει όταν το αντικείμενο είναι άψυχο. Για παράδειγμα, η φράση αυτή στα Μαλτέζικα είναι It-tifel ra lil Marija, ενώ όταν το αγόρι είδε το φιλμ έχουμε It-tifel ra l-film. Όσοι ξέρουν Ισπανικά, θα αναγνωρίσουν ότι συμβαίνει κάτι ανάλογο, εκεί με το «a», π.χ. το «είδα τη Μαρία» είναι he visto a Maria. Aυτό είναι επίδραση των Αραβικών, όπως και στα Μαλτέζικα.

Όταν η Μάλτα ανήκε στους Ιππότες, η γλώσσα των ευγενών ήταν τα λατινικά και τα ιταλικά και η γλώσσα του λαού τα μαλτέζικα. Οι ίδιοι οι ιππότες προέρχονταν από διάφορες χώρες, και μάλιστα ήταν οργανωμένοι σε οχτώ γλωσσικούς τομείς (langues, «γλώσσες»: Γαλλία, Ωβέρνη, Προβηγκία, Αραγωνία, Καστίλλη και Λεόν, Ιταλία, Γερμανία, Αγγλία) που καθένας είχε το δικό του παρεκκλήσιο μέσα στον καθεδρικό του Αγίου Ιωάννη και δικό του πανδοχείο όπου κοιμούνταν οι ιππότες της αντίστοιχης γλώσσας.

Τα λατινικά υποχώρησαν αργότερα και τον 18ο αιώνα η Μάλτα είχε άνω γλώσσα τα ιταλικά και κάτω γλώσσα τα μαλτέζικα, ενώ οι Μαλτέζοι λόγιοι έγραφαν και τύπωναν ιταλικά. Όταν έγινε αγγλική κτήση, στο γύρισμα του 19ου αιώνα, άρχισαν να διαδίδονται τα αγγλικά, αλλά τα ιταλικά κράτησαν τη θέση τους. Για να υπονομεύσουν την κυριαρχία των Ιταλικών, οι Άγγλοι αφενός έκαναν τα Αγγλικά υποχρεωτικά, έτσι οι επίσημες γλώσσες της αποικίας ήταν δύο, αγγλικά και ιταλικά. Παράλληλα, στήριξαν τα Μαλτέζικα, διευρύνοντας τις επίσημες χρήσεις της γλώσσας. Με την άνοδο του Μουσολίνι στην εξουσία, και την ισχυροποίηση του ιταλικού αλυτρωτισμού (irredentismo), οι αγγλικές αρχές της Μάλτας άρχισαν να περιθωριοποιούν τα Ιταλικά, και το 1934 τα απέκλεισαν από κάθε δημόσια χρήση, και τα κατάργησαν από επίσημη γλώσσα -βάζοντας στη θέση τους ως επίσημη γλώσσα τα Μαλτέζικα. Όταν άρχισε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, οι Βρετανοί εξόρισαν 49 ιταλόφιλους Μαλτέζους στην Ουγκάντα. Τα ιταλικά ακόμα είναι πολύ γνωστά και διαδεδομένα στη Μάλτα, αλλά λιγότερο από παλιά.

Σήμερα η χώρα είναι, είπαμε, δίγλωσση. Η διγλωσσία έχει και ταξική διάσταση: οι πλούσιοι και οι μορφωμένοι ξέρουν καλά αγγλικά (αγγλικά της Μάλτας, ακριβέστερα) ενώ οι λαϊκές τάξεις λιγότερο καλά. Τα ακριβά ιδιωτικά σχολεία τονίζουν με έμφαση ότι όλα τους τα μαθήματα γίνονται στα αγγλικά. Η συνύπαρξη με τα αγγλικά δεν βοηθάει την ανάπτυξη της μαλτέζικης γλώσσας -για παράδειγμα, ελάχιστα ξένα λογοτεχνικά έργα μεταφράζονται στα Μαλτέζικα, αφού υπάρχει ήδη η αγγλική μετάφραση.

Μετά την είσοδο της Μάλτας στην ΕΕ το 2004, τα Μαλτέζικα αναγνωρίστηκαν σαν επίσημη γλώσσα και της ΕΕ, που σημαίνει ότι τα κείμενα της ΕΕ πρέπει να μεταφράζονται και στα Μαλτέζικα. Στην πράξη, δεν μεταφράζονται όλα, επειδή δεν υπάρχουν αρκετοί μεταφραστές -υπάρχει παρέκκλιση που θα καταργηθεί στις αρχές της επόμενης δεκαετίας. Αλλά ήδη η αναγνώριση είχε ευεργετικές συνέπειες για την ανάπτυξη και την εδραίωση της μαλτέζικης γλώσσας, αφού άρχισε να παράγεται σημαντικός όγκος συγκροτημένων κειμένων, και κυρίως αναπτύχθηκε πολύ η ορολογία. Τουλάχιστον η μαλτέζικη γλώσσα βγήκε ωφελημένη από την ΕΕ.

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !