Θαλασσοδάνεια στη στεριά

🕔03/10/2016 09:50
Νίκος Σαραντάκος

Το σημερινό άρθρο ήταν να δημοσιευτεί χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην κυριακάτικη Αυγή στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», αλλά λόγω πληθωρας συνεδριακής ύλης οι σελίδες του ένθετου περιορίστηκαν κι έτσι θα δημοσιευτεί την επόμενη Κυριακή.

Πάντως, η δημοσίευση στο ιστολόγιο είναι επαυξημένη με προσθήκη υλικού που δεν είχε χωρέσει στο άρθρο που έστειλα στην εφημερίδα. Πρέπει να σημειώσω ότι στη σύνταξη του σημερινού άρθρου με βοήθησε καθοριστικά ο φίλος μας ο Σπύρος.

Μια λέξη που ακούστηκε πολύ τις τελευταίες μέρες, κυρίως στην εξεταστική επιτροπή της Βουλής για τα δάνεια στα κανάλια και στα πολιτικά κόμματα, ήταν και η λέξη «θαλασσοδάνεια». Για παράδειγμα, σε άρθρο του Ν. Παππά θεωρήθηκε απαράδεκτο να υπάρχουν κανάλια που να στηρίζονται σε θαλασσοδάνεια, ενώ πρόσφατα επίσης έγινε λόγος για τα θαλασσοδάνεια που χορήγησε η Τράπεζα Αττικής στα κόμματα του παλαιού δικομματισμού.

Σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, η βασική, έστω και μεταφορική, σημασία της λέξης «θαλασσοδάνειο» είναι: δάνειο που δίνεται με ευνοϊκούς όρους και που παραμένει ανεξόφλητο. Μάλιστα, ενδεικτικό είναι ότι το λεξικό θεωρεί ως παρεμφερείς έννοιες του θαλασσοδανείου τη μίζα και το ρουσφέτι.

Εξαιτίας της σημασίας αυτής που έχει προσλάβει η λέξη, πολλοί πιστεύουν ότι πρόκειται για ειρωνικό όρο της πιάτσας (κάτι σαν το «γρηγορόσημο») που πλάστηκε την εποχή της χούντας, όταν κρατικοδίαιτοι εφοπλιστές τσέπωναν χαριστικά δάνεια. Η υπόθεση αυτή διατυπώνεται, ας πούμε, στο σχετικό λήμμα του slang.gr, το οποίο κατά τα άλλα σωστά καταγράφει την αλλαγμένη σημερινή σημασία του θαλασσοδανείου, και το αποκαλεί «παπατζίδικο» δάνειο «με παράνομους όρους, το οποίο δίνεται πάνω στη βάση της αλληλοϋποστήριξης της κρατικής εξουσίας και του κεφαλαίου, πάντα με θύμα το Δημόσιο Ταμείο. Αυτή η ειδική κατηγορία δανείων ονομάστηκε προφανώς θαλασσοδάνεια επειδή οι εφοπλιστές έφαγαν με δέκα μασέλες από αυτές τις κομπίνες.»

Αλλά δεν είναι έτσι. Παρόλο που η σημερινή σημασία είναι πράγματι αυτή, ο όρος «θαλασσοδάνειο» είναι πολύ παλιότερος και, με την αρχική του σημασία, ανήκει στην κανονική νομική ορολογία μας.

Το θαλασσοδάνειο ή ναυτικό δάνειο ήταν μια ειδική μορφή δανείου, που το σύναπτε συνήθως ο πλοιοκτήτης που ετοιμαζόταν να ξεκινήσει για μεγάλο εμπορικό ταξίδι, αλλά κάποτε και ο πλοίαρχος του πλοίου. Η βασική διαφορά του από τα υπόλοιπα δάνεια ήταν ότι στο ναυτικό δάνειο ο δανειζόμενος υποχρεωνόταν να επιστρέψει όσα δανείστηκε (συν τον τόκο) μόνο εφόσον το πλοίο επέστρεφε αίσια από το ταξίδι του.

Εάν το πλοίο ναυαγούσε ή έπεφτε θύμα πειρατών, κάτι που συνέβαινε πολύ συχνά τους προηγούμενους αιώνες, ο δανειολήπτης απαλλασσόταν από την υποχρέωση της εξόφλησης, ακόμα κι αν είχε άλλη περιουσία –και ο δανειστής έχανε τα χρήματά του. Ακριβώς για να αντισταθμίσει αυτόν τον κάθε άλλο παρά ευκαταφρόνητο κίνδυνο, ο δανειστής ζητούσε πολύ υψηλό τόκο, που συχνά έφτανε ή και ξεπερνούσε το 33%. Αν πάλι το ταξίδι είχε αίσια έκβαση, το κέρδος του πλοιοκτήτη ήταν τόσο μεγάλο που του άφηνε περιθώριο να εξοφλήσει το δάνειο μαζί με τον υψηλό τόκο.

Ο θεσμός αυτός ήταν σε ισχύ από την αρχαιότητα και μάλιστα, όπως μας πληροφορεί ο Διογένης Λαέρτιος, ακόμη και φιλόσοφοι όπως ο κυνικός Μένιππος ή ο Ζήνων ο Κιτιεύς επιδίδονταν στο «δανείζειν ναυτικώς». Και στα νεότερα χρόνια βρίσκουμε σε συμφωνητικά να γίνεται λόγος για τα «ρίζιγα και περίκολα της θαλάσσης» σε αντιδιαστολή με τα «σίγουρα της γης», ενώ η ίδια η λέξη «θαλασσοδάνειο» καταγράφεται πρώτη φορά στη γλώσσα μας το 1817, όπως μας πληροφορεί ο Στέφανος Κουμανούδης στη «Συναγωγή νέων λέξεων».

Η λέξη εντάχθηκε στη νομική ορολογία της εποχής. Για παράδειγμα, εδώ βλέπουμε απόφαση εμπορικού δικαστηρίου του 1832 που καλείται να αποφανθεί για υπόθεση θαλασσοδανείων (και να κρίνει ποια δάνεια πρέπει να θεωρηθούν θαλασσοδάνεια και ποια όχι). Παρεμπιπτόντως, μου αρέσει που οι δικαστές χαρακτηρίζουν τη δικογραφία «περίπλοκον, άτακτον και απέραντον».

Με τη μεγάλη ναυτιλιακή κρίση του 1849-51 οι επιτήδειοι εκμεταλλεύτηκαν τον θεσμό του θαλασσοδανείου για ναυταπάτες: έτσι, ο πονηρός πλοιοκτήτης μπορούσε να συνάψει πολλά θαλασσοδάνεια και ταυτόχρονα να ασφαλίσει το πλοίο· ύστερα το βούλιαζε, εισέπραττε την ασφάλεια αλλά απαλλασσόταν από την υποχρέωση να εξοφλήσει τα δάνεια.

Για το λόγο αυτό, το 1851 θεσπίστηκε η υποχρέωση κάθε πλοίου να τηρεί ειδικό βιβλίο ναυτοδανείων, λιμπρέτο όπως το έλεγαν στη ναυτική ορολογία, όπου καταγράφονταν όλα τα θαλασσοδάνεια που είχε συνάψει ο πλοιοκτήτης, ώστε να ξέρουν οι ασφαλιστές την κατάσταση και να παίρνουν τα μέτρα τους. (Εδώ βλέπετε κείμενο του Παν. Σούτσου του 1851, που απευθύνεται προς τον Όθωνα, τον καλεί να συντάξει νόμο που να εξασφαλίζει τους θαλασσοδανειστές «δια βιβλίου ό εγγραφήσονται τα θαλασσοδάνεια», όπως έγινε δηλαδή, ενώ επίσης ζητείται «η αυστηρά εκτέλεσις του περί ναυταπάτης νόμου κατά των εγκληματιών») Σε ένα από τα πρώτα ελληνικά μυθιστορήματα, τον Θάνο Βλέκα του Παύλου Καλλιγά, εμφανίζεται μια υπόθεση ναυταπάτης με θαλασσοδάνειο.

Αλλά το μαχαίρι έκοβε και από τις δυο μεριές. Με τη μείωση της κερδοφορίας των εμπορικών ταξιδιών, ήταν πια δύσκολο να αποσβεστούν οι υπέρογκοι τόκοι του 30% και 40%, κι έτσι τα θαλασσοδάνεια συχνά απέβαιναν καταστροφικά για τους μικρότερους καραβοκύρηδες. Ο Παπαδιαμάντης έχει επανειλημμένα διεκτραγωδήσει τη μοίρα τους στα νύχια τοκογλύφων σαν τον Κώστα τον Γαγάτο: Ο Κώστας ο Γαγάτος τώρα ήτον μέγας και πολύς, τοκιστής εις το χωρίον· πότε 18 τοις εκατόν, πότε 16 ή 15, τα σίγουρα, και «το διάφορο κεφάλι». Τα θαλασσοδάνεια, συνήθως 36 τοις εκατόν, πάλιν «το διάφορο κεφάλι» (…) άμα έβλεπεν άξιόν τινα βαρκάρην, πάλιν ήτο πρόθυμος να του δώσει, δια να ναυπηγήσει βρατσέραν, ή γολετί, ή κότερον. Με αυτόν τον τρόπον, είχε φάγει τα κεφάλια πολλών, χωρικών ή θαλασσινών, ενώ αυτός δεν έχανε ποτέ του τίποτε, ούτε διάφορο, ούτε κεφάλι.

Αλλά και στα Βενέτικα του Παπαδιαμάντη ο μπαρμπα-Τριαντάφυλλος λέει μια μεγάλη αλήθεια: ―Αχ! παιδί μου, για ν᾿ αποκτήσει κανεὶς γρόσια, άλλος τρόπος δεν είναι, πρέπει να ᾽χει μεγάλην τύχη, να εύρει στραβὸν κόσμο, και να είναι αυτός μ᾿ ένα μάτι, δεν του χρειάζονται δυο. Πρέπει να φάει σπίτια, να καταπιεί χωράφια, να βουλιάξει καράβια, με τριανταὲξ τα εκατό, θαλασσοδάνεια, το διάφορο κεφάλι. Όπως κι ο γερο-Μακούκος, ας έχει ζωή, που μας έβγαλε και κάλπη για να γίνει δήμαρχος. Τ᾿ ακούς;

Κι άλλες αναφορές έχει ο Παπαδιαμάντης στα θαλασσοδάνεια του 36%, με στερεότυπη παράθεση της φράσης «το διάφορο κεφάλι», που σημαίνει την πρόβλεψη ότι ο τόκος (διάφορο) ανατοκίζεται και κεφαλαιοποιείται.

Σταδιακά, με την ανάπτυξη των ασφαλίσεων, ο θεσμός του θαλασσοδανείου ατόνησε και από το 1958 καταργήθηκε. Η λέξη ωστόσο έμεινε, έχοντας πια πάρει μεταφορική σημασία, καθώς σήμαινε οποιοδήποτε δάνειο επισφαλές για τον δανειστή ή ασύμφορο για τον δανειζόμενο.

Στα χρόνια της διαπλοκής, όταν τα χαριστικά δάνεια έγιναν ένας ιδιότυπος τρόπος επιδότησης κομμάτων και καναλιών, τα θαλασσοδάνεια πήραν πια τη σημερινή σημασία· θα μπορούσαμε ίσως να τα ονομάσουμε και νδ-πασοκοδάνεια, αλλά δεν θα ήταν εύηχο. Προς το παρόν πάντως, τα δανεικά μένουν αγύριστα…

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !