Τα ορυχεία του ποτού και άλλα μεταφραστικά κακουργήματα

🕔12/09/2016 09:50

Το , καθώς περίμενα στο αεροδρόμιο, έβγαλα μια φωτογραφία με το βιβλίο που είχα μαζί μου συντροφιά στο ταξίδι, και ανακοίνωσα στο Φέισμπουκ ότι επιστρέφω στα πάτρια, μην στερηθεί ο κόσμος κι ο ντουνιάς το βαρυσήμαντο νέο και χάσει η Βενετιά βελόνι.

Το βιβλίο ήταν το Συμβόλαιο γάμου, του Μπαλζάκ, από τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος.

Ένας σοφός φίλος, μου έγραψε: «Γιατί όμως διάλεξες την παλιά αυτή μετάφραση;»

Γιατί δεν έκανα έρευνα αγοράς πριν το πάρω, θα μπορούσα να του απαντήσω. Το αστείο είναι ότι το είχα ήδη το βιβλίο σε ηλεκτρονική μορφή, που μου το είχε χαρίσει ένας άλλος φίλος, το πεντέφι από μια παλιά και προ πολλού εξαντλημένη έκδοση του Κάλβου, σε μετάφραση της Ρενέ Ψυρούκη -αλλά, κακά τα ψέματα, λογοτεχνία στην οθόνη δεν μου αρέσει να διαβάζω. Γενικά, την οθόνη την έχω κυρίως για να ανατρέχω σε ηλεσυγγράμματα, όχι για μακρόχρονο διάβασμα. Κι έτσι, προτίμησα να αγοράσω την έκδοση σε βιβλίο παρόλο που είχα ήδη την ηλεκτρονική.

Οπότε βρέθηκα με δυο παλιές μεταφράσεις του έργου του Μπαλζάκ. Παλιά και καλή, λέει το κλισέ, αλλά στην προκειμένη περίπτωση ο σοφός φίλος είχε δίκιο, στην έκδοση του Ζαχαρόπουλου η «παλιά» μετάφραση είναι κάκιστη.

Κι έτσι, θα αφιερώσω το σημερινό σημείωμα σε αυτή την κάκιστη μετάφραση και σε μερικά διασκεδαστικά λάθη της. Στον παλιό μου ιστότοπο συνήθιζα να ανεβάζω κριτικές μεταφράσεων και να επισημαίνω μεταφραστικά ατοπήματα, είχα και ειδική σελίδα, τις Μεταφραστικές γκρίνιες, και μετά έφτιαξα και μιαν άλλη ενότητα, για πιο σύντομα μεταφραστικά σχόλια, το Κομπολόι του δραγουμάνου. Εδώ τα μεταφραστικά μαργαριτάρια τα επισημαίνω κυρίως στα σαββατιάτικα μεζεδάκια, αλλά αυτοτελή άρθρα για κριτική μεταφράσεων δεν έχω δημοσιεύσει πολλά, επειδή σκέφτομαι πως είναι ένα μάλλον ειδικό θέμα που ενδιαφέρει μόνο όσους έχουν την πετριά κι έτσι τα αποφεύγω, κάνοντας εξαίρεση κυρίως για μερικά γνωστά βιβλία (π.χ. του Ουμπέρτο Έκο). Αλλά τώρα το άρθρο το έγραψα, οπότε το δημοσιεύω -κι αν είναι βαρετό για τους μη γαλλομαθείς ζητώ συγνώμη.

Να πούμε δυο λόγια για το βιβλίο. Ο ήρωας, ο κόμης Πωλ ντε Μανερβίλ, μεγαλωμένος σπαρτιατικά από τον αυστηρό πατέρα του, μόλις βρίσκεται με την κληρονομιά στα χέρια του πηγαίνει στο Παρίσι όπου περνάει κάμποσα χρόνια ξοδεύοντας απλόχερα με αποτέλεσμα να αποκτήσει όνομα στην καλή κοινωνία για δανδής περιωπής. Όταν συνειδητοποιεί ότι κοντεύει να φτάσει τον πάτο του βαρελιού, παίρνει την απόφαση να επιστρέψει στο γενέθλιο Μπορντό και να ζήσει ζωή αριστοκράτη της επαρχίας, άρα και να παντρευτεί -παρόλο που ο επιστήθιος φίλος του, ο κόμης ντε Μαρσαί, τον έχει προειδοποιήσει ότι με τον χαρακτήρα που έχει δεν θα κάνει καλό γάμο διότι δεν θα μπορεί να επιβληθεί στην (κατ’ ανάγκη αριστοκράτισσα) σύζυγό του.

Στο Μπορντό, η πατρική περιουσία έχει αβγατίσει χάρη στη συνετή διαχείριση που έκανε ο ηλικιωμένος και απόλυτα έμπιστος συμβολαιογράφος Ματιάς. Έτσι ο κόμης είναι περιζήτητος γαμπρός και δεν αργεί να γνωριστεί με την πιο περιζήτητη νύφη της περιοχής, τη Ναταλί Ευαγγελίστα (έτσι στο βιβλίο, αν και εγώ θα το έγραφα αλλιώς), από οικογένεια ισπανικής καταγωγής που συνδέεται με τον ισπανικό θρόνο και τη νέα ακόμα χήρα μητέρα της. Οι κακές γλώσσες πάντως λένε ότι η περιουσία της νύφης έχει ήδη φαγωθεί και ότι μένουν ελάχιστα.

Αλλά για να προξενευτούν οι αριστοκράτες χρειάζεται συμβόλαιο γάμου, δεν είναι πληβείοι. Οπότε αρχίζει μια παρτίδα πόκερ ανάμεσα στους δυο συμβολαιογράφους, τον γέρο Ματιάς του κόμη και τον νεαρό και ανερχόμενο Σολονέ της Ισπανίδας. Παρόλο που ο κόμης δεν δίνει και μεγάλη σημασία στα διαδικαστικά, ο Ματιάς στέκεται κέρβερος και καταφέρνει να επιβάλει μια νομική φόρμουλα που (νομίζει ότι) θωρακίζει τα συμφέροντα του πελάτη του -προκαλώντας ταυτόχρονα την οργή της μέλλουσας πεθεράς του. Έτσι, ο γάμος γίνεται με δόξα και τιμή.

Μεταφερόμαστε πέντε χρόνια μετά τον γάμο. Ο κόμης είναι πια κατεστραμμένος παρά τις νομικές δικλίδες ασφαλείας και φεύγει για τις Ινδίες όπου ελπίζει να ορθοποδήσει ξανά. Όταν το πλοίο έχει πια σαλπάρει, ανοίγει το γράμμα του επιστήθιου φίλου του, ο οποίος του προσφέρει μια, αργοπορημένη πια, σανίδα σωτηρίας. Αυλαία.

Το μυθιστόρημα αυτό του Μπαλζάκ εντάσσεται στις «Σκηνές της ιδιωτικής ζωής», μία από τις έξι ενότητες της «Ανθρώπινης κωμωδίας», του συγγραφικού πανοράματος που σχεδίαζε να δημιουργήσει ο Μπαλζάκ -και που μάλλον θα τα κατάφερνε αν ο οργανισμός του μπορούσε να αντέξει άλλα δέκα χρόνια το εξαντλητικό πρόγραμμα εργασίας που είχε υιοθετήσει: όταν πέθανε, στα 51 του, είχε γράψει 90 από τα 140 μυθιστορήματα που είχε προγραμματίσει. Είναι σχετικά σύντομο (180 σελίδες ψαχνό) αλλά σε ορισμένα σημεία μπλέκει σε νομικές λεπτομέρειες -και βέβαια η μετάφραση δεν βοηθάει και πολύ. Όπως συνηθίζει ο Μπαλζάκ, εμφανίζονται παρεμπιπτόντως στο έργο κάποια πρόσωπα (π.χ. ο Ραστινιάκ) που πρωταγωνιστούν σε άλλα μυθιστορήματά του.

Πάμε τώρα στο βιβλίο των εκδόσεων Ζαχαρόπουλος. Πριν από το μυθιστόρημα υπάρχει μια εισαγωγή περίπου 30 σελίδων, που αναλύει το έργο, και που υπογράφεται από κάποιον Πιέρ Σιτρόν. Επειδή τη βρήκα γραμμένη σε περίεργα ελληνικά, υπέθεσα πως γράφτηκε απευθείας στα ελληνικά από τον Γάλλο κριτικό -αλλά μετά, διαβάζοντας και το μυθιστόρημα, κατάλαβα ότι έφταιγε απλώς η μετάφραση.

Κι έτσι, δεν μπόρεσα να απολαύσω το μυθιστόρημα, αλλά παρ’ όλ’ αυτά το διάβασα, σημειώνοντας, όποτε είχα μαζί μου μολυβάκι, τα σημεία όπου η μετάφραση έπασχε ολοφάνερα, για να τα κοιτάξω μετά. Εδώ θα παραθέσω μερικά μόνο από τα πιο διασκεδαστικά μεταφραστικά λάθη που εντόπισα.

Στη σελίδα 40, που είναι μόλις η τέταρτη σελίδα του μυθιστορήματος, αφού υπάρχει και η Εισαγωγή, διαβάζουμε ότι ο Πωλ δυσκολευόταν «να συνεχίσει το τρένο της ζωής που άρχισε». Τι θα πει αυτό; Εγώ ήξερα τι θα πει, διότι μάντεψα τη γαλλική έκφραση του πρωτοτύπου, που είναι pour continuer son train de vie.

Αλλά train de vie δεν είναι το «τρένο της ζωής», είναι ο τρόπος ζωής! Σωστά το μεταφράζει η Ρενέ Ψυρούκη, «να συνεχίσει την πολυέξοδη ζωή του».

Αυτό το πρώτο μαργαριτάρι ήταν και η πρώτη ένδειξη ότι κάτι δεν πάει καθόλου καλά με τη μετάφραση και ότι δεν πρόκειται απλώς για ιδιόρρυθμο ύφος του μεταφραστή. Ωστόσο, κράτησα μια μικρήν επιφύλαξη μήπως σε κάποιους κύκλους συνηθίζεται ο γαλλισμός «τρένο της ζωής» και συνέχισα να διαβάζω. Γρήγορα διαλύθηκαν οι επιφυλάξεις.

Στη σελ. 46, ο ντε Μαρσαί προσπαθεί να πείσει τον Πωλ να μείνει ανύπαντρος, λέγοντάς του ότι αν παντρευτεί θα σταματήσει η κοινωνική του άνοδος. Και του λέει:

Παντρεμένος θα’σαι αυτό που είσαι, αδιάφορο αν η γυναίκα σου δεν καταδέχεται να ασχοληθεί με σένα.

Δεν είναι πολύ κατανοητό -ας πάμε στο πρωτότυπο.

Marié, tu ne pourras plus être que ce que tu seras, à moins que ta femme ne daigne s’occuper de toi.

Το πρώτο μισό της πρότασης είναι λιγάκι άγαρμπο, αλλά στο δεύτερο μισό ο φίλος μας τα έχει θαλασσώσει. Θα το μετέφραζα πιο ελεύθερα:

Από τη στιγμή που παντρευτείς, δεν θα μπορέσεις να ανέβεις περισσότερο, εκτός κι αν η γυναίκα σου δεήσει να ασχοληθεί με σένα.

Αλλά αυτό, παραδέχομαι, παραείναι ελεύθερη μετάφραση. Πιο κοντά στο πρωτότυπο, αλλά σωστά, η Ψυρούκη μεταφράζει:

Άμα θα’σαι παντρεμένος δεν θα μπορείς να είσαι τίποτ’ άλλο απ’ αυτό που θα’ σαι. Εκτός πια κι αν καταδεχτεί η γυναίκα σου ν’ ασχοληθεί μαζί σου.

Ο μεταφραστής του Ζαχαρόπουλου λέει «αδιάφορο αν…», ενώ ο Μπαλζάκ λέει «εκτός αν», που δεν είναι καθόλου αδιάφορο!

* Στο τέλος-τέλος της ίδιας σελίδας, ένα απόσπασμα που δεν έχει χοντρό λάθος αλλά δείχνει την αγαρμποσύνη του μεταφραστή:

….(να υπερβείς) τις ιδέες που έγιναν αποδεχτές, τις παραδεγμένες προλήψεις, τις συμφωνίες που ομολογήθηκαν...

Μπαλζάκ: des idées reçues, des préjugés admis, des convenances adoptées

Ψυρούκη: τις παραδεγμένες ιδέες, τις καθιερωμένες προκαταλήψεις, τις υιοθετημένες τυπικότητες

Τα δύο πρώτα συζητιούνται, το τρίτο είναι εντελώς λάθος μεταφρασμένο.

* Προχωράμε. Στη σελ. 48 μια καθαρή παρανόηση.

Μπαλζάκ: Pourquoi les femmes n’auraient-elles pas des défauts? Pourquoi les déshériter de l’Avoir le plus clair de la nature humaine?

Ψυρούκη, μάλλον σωστά: Και γιατί να μην έχουν ελαττώματα οι γυναίκες; Γιατί να τους στερήσει κανείς το πιο καθαρό Απόχτημα της ανθρώπινης φύσης;

Λέω μάλλον σωστά διότι εγώ το Avoir de la nature humaine θα το απέδιδα ίσως «ιδιότητα» της ανθρώπινης φύσης. Αλλά και το Απόχτημα καλό είναι -τα ελαττώματα, μας λέει ο Μπαλζάκ, είναι το πιο ξεκάθαρο απόκτημα/περιουσιακό στοιχείο/ιδιότητα του ανθρώπου.

Ο μεταφραστής του Ζαχαρόπουλου δεν ξέρω αν κατάλαβε το νόημα και δεν μπόρεσε να το εκφράσει ή αν δεν το κατάλαβε. Φοβάμαι το δεύτερο, διότι το Avoir το καταλαβαίνει σαν προστακτική ή έστω σαν απαρέμφατο ρήματος. Πάντως γράφει:

Για ποιο λόγο να πιστέψεις πως οι γυναίκες δεν έχουν ελαττώματα; Γιατί να τις αποστερήσεις το «Πάρε» που είναι η πιο ξεκάθαρη επιταγή από την ανθρώπινη φύση;

Σηκώνω τα χέρια ψηλά!

* Μια ξεκάθαρη παρανόηση στη σελ. 50 όπου ο κυνικός ντε Μαρσαί λέει ότι δεν αξίζει να χολοσκάς για την ανθρωπότητα.

Στα γαλλικά: Mais, l’Humanité vaut-elle un quart d’heure de mon temps?

Λίγο φλύαρα αλλά σωστά η Ψυρούκη:

Μα αξίζει τόσα η ανθρωπότητα για να σπαταλήσω ένα τέταρτο απ’ τον καιρό μου;

Αλλού γι’ αλλού ο μεταφραστής του Ζαχαρόπουλου:

Αλλά, μήπως και δεν είναι ολόκληρη η ζωή μας λιγότερο από ένα τέταρτο της ώρας μπρος στην αιωνιότητα;

Αυτά γίνονται όταν δεν πιάνεις το νόημα και κατασκευάζεις μιαν άλλη εκδοχή για να βολέψει αυτό που κατάλαβες.

* Στην αμέσως επόμενη σελίδα 51, μια παρωνυχίδα ενδεικτική. Ο Πωλ, μας λέει ο Μπαλζάκ, ανήκε στη βασιλόφρονα κοινωνία του Μπορντώ, par ses opinions autant que par son nom et par sa fortune, δηλαδή τόσο χάρη στις πεποιθήσεις του όσο και χάρη στο όνομα και την περιουσία του.

Ο δικός μας: περισσότερο με τις ιδές παρά με τ’ όνομα και την περιουσία του….

Δηλαδή, ακόμη και στα απλά, υπάρχει αλλαγή νοήματος.

Το ίδιο και στη σελ. 138, Δεν μπορεί να το χαραχτηρίσω παρά σαν ανικανότητα ενώ ο Μπαλζάκ λέει Ce ne saurait être par incapacité, παναπεί «δεν μπορεί να είναι από ανικανότητα» -δηλαδή, το ανάποδο!

* Σελίδα 54, άλλη μια θάλασσα ακατανοησίας. Ο Μπαλζάκ περιγράφει την κυρία Ευαγγελίστα (την πεθερά) για την οποία μαθαίνουμε ότι ήταν κρεολή και ότι έμεινε χήρα στα 32 της χρόνια.

Διαβάζουμε λοιπόν στον Ζαχαρόπουλο:

Αν και της λείψανε το μυαλό και το χέρι του άντρα της, που διεύθυνε τις υποθέσεις της, για τις οποίες είχε την ανησυχία της κρεολής και τη δεξιότητα μιας νεαρής κυράς, δε θέλησε ωστόσο ν’ αλλάξει τίποτα στον τρόπο που ήταν κανονισμένη η ζωή της.

Στο κεντρικό κομμάτι του αποσπάσματος υπάρχει και πάλι αλλαγή του νοήματος, διότι ο Μπαλζάκ έγραφε:

Quoique la tête et la main de son mari manquassent à la direction de ses affaires, pour lesquelles elle eut l’insouciance de la créole et l’inaptitude de la petite-maîtresse, elle ne voulut rien changer à sa manière de vivre.

Στην πραγματικότητα, η νεαρή χήρα είχε (μεταφράζει η Ψυρούκη): «την αμυαλιά της κρεολής και την αδεξιότητα της άβγαλτης γυναίκας».

Ε, δύσκολα θα μας πείσει κάποιος ότι αποδίδεται περίπου το ίδιο νόημα.

* Σε κάποιες περιπτώσεις, έχουμε διασκεδαστική παρανάγνωση. Παράδειγμα στη σελίδα 111, κατά τις διαπραγματεύσεις των συμβολαιογράφων, ο Σολονέ λέει: Il y a quelque anguille sous roche, κατά λέξη «κάποιο χέλι υπάρχει κάτω από τον βράχο» που είναι ακριβώς αντίστοιχη με την ελληνική «κάποιο λάκκο έχει η φάβα».

Ο μεταφραστής του Ζαχαρόπουλου μάλλον αγνοεί την παροιμία, και επιπλέον διαβάζει λάθος, και «μεταφράζει»: Υπάρχει κάποια καρφίτσα κάτω απ’ το βράχο.

Καρφίτσα; Τι δουλειά έχει η καρφίτσα εδώ; Να έλεγε για θημωνιά άχυρα, να πω εντάξει. Αλλά κάτω από τον βράχο;

Απλούστατα, ο φίλος μας διάβασε aiguille (καρφίτσα) αντί για anguille (χέλι)!

* Κι άλλη μια τραγική παρανάγνωση στη σελίδα 56. Περιγράφει ο Μπαλζάκ τις πανάκριβες συνήθειες της νεαρής Ναταλί, η οποία είχε δαντέλες ακόμα και στις ρόμπες που φορούσε μέσα στο σπίτι.

Αυτό το λέει στα γαλλικά:

Elle a des malines à ses peignoirs

Malines είναι πόλη της Φλάνδρας (Μέχελεν στα φλαμανδικά) που ήταν φημισμένη για τις δαντέλες της, και κατ’ επέκταση είναι οι δαντέλες της Μαλίν.

Ο φίλος μας διαβάζει λάθος κι έτσι δίνει έναν εξωτικό τόνο:

Φοράει δαντέλες της Μανίλα στις ρόμπες της –!!!

Τι Μαλίν τι Μανίλα, που θα έλεγε το τραγούδι.

Εδώ, παρεμπιπτόντως, έχουμε ένα προβληματάκι μεταφραστικής, ας πούμε, δεοντολογίας ή μάλλον τακτικής. Έστω ότι δεν διαβάζουμε λάθος τη φράση, πώς θα την αποδώσουμε.

Μία λύση είναι να γράψουμε: Φοράει δαντέλες της Μαλίν στις ρόμπες της. Τότε όμως θα πρέπει ή να ελπίσουμε ότι ο αναγνώστης ξέρει τι είναι οι δαντέλες της Μαλίν, ή να κοτσάρουμε μια περισπούδαστη υποσημείωση με την οποία να τον πληροφορούμε. Παρόλο που εγώ όποτε μεταφράζω είμαι μάλλον φίλος των υποσημειώσεων, βρήκα καλύτερη τη λύση της Ψυρούκη: Ακόμα κι οι ρόμπες της είναι όλο πανάκριβες νταντέλες.

Θα μπορούσα να απαριθμώ λάθη για σελίδες επί σελίδων αλλά θα αναφέρω μόνο τα δυο πιο χοντρά.

Το πρώτο θέλει ανάλυση. Μια βασική έννοια στα μυθιστορήματα του Μπαλζάκ είναι ο pair de France. Έτσι λέγονταν πριν από την Επανάσταση κάποιοι ευγενείς, ο τίτλος ήταν κυρίως τιμητικός οι ευγενείς που συμμετείχαν στο Παρλαμέντο του βασιλιά (επίτηδες δεν το λέω κοινοβούλιο). Μετά την Παλινόρθωση της βασιλείας το 1815, φτιάχτηκε μια Άνω Βουλή σαν την αγγλική Βουλή των Λόρδων, που τα μέλη της λέγονταν επίσης pairs de France, αλλά δεν είχαν πια κληρονομικό δικαίωμα στον τίτλο αυτόν.

Για έναν αριστοκράτη της επαρχίας, όχι της εντελώς πρώτης γραμμής, το να γίνει pair de France ήταν το επιστέγασμα μιας πετυχημένης σταδιοδρομίας (άρχιζε πρώτα, ας πούμε, από τον διπλωματικό κλάδο). Αυτό το βρίσκουμε σε πολλά μυθιστορήματα του Μπαλζάκ και γενικά της εποχής, και σε άλλες μεταφράσεις έχει αποδοθεί «ομότιμος της Γαλλίας». Δεν ξέρω αν είναι αυτή και τόσο καλή απόδοση. Νομίζω η Ψυρούκη καλά κάνει και το αποδίδει «βουλευτής της Άνω Βουλής».

Αλλά στην έκδοση του Ζαχαρόπουλου, το πρόβλημα δεν είναι αυτό. Είναι ότι ο μεταφραστής μπέρδεψε το pair de France με το paire (ζευγάρι) με αποτέλεσμα κωμικότατες παρεξηγήσεις!

Έτσι, στη σελίδα 82, η χήρα συζητάει με την κόρη της για διάφορα ενδεχόμενα σχετικά με τον γάμο της, και της λέει:

Puis je te marierais à un pair de France, dussé-je me réfugier dans un couvent afin de te donner toute ma fortune.

Δηλαδή: Μετά, θα σε πάντρευα με έναν βουλευτή (ομότιμο της Γαλλίας), ακόμα κι αν χρειαζόταν να κλειστώ σε μοναστήρι για να σου αφήσω ολόκληρη την περιουσία μου.

Ο Ζαχαρόπουλος δεν καταλαβαίνει τι είναι το pair de France, το μπερδεύει με το paire και γράφει:

Μετά θα σε πάντρευα μ’ έναν άνθρωπο που θα σου ταίριαζε και θα πήγαινα στο μοναστήρι αφήνοντάς σου όλη μου την περιουσία

Δεν έχει στρεβλώσει εντελώς το νόημα, θα πείτε. Το «θα σου ταίριαζε» δεν διαφέρει πολύ από το «βουλευτής»!

* Πιο αστείο στην αμέσως προηγούμενη σελίδα (81). Η χήρα και η κόρη της μιλάνε για τον Πωλ. Λέει η χήρα:

– … il est comte, nous en ferons un pair de France à nous deux ; mais il va se rencontrer des difficultés.

Παναπεί: είναι κόμης, εμείς οι δυο θα τον κάνουμε και βουλευτή. Αλλά θα συναντήσει δυσκολίες.

Ο Ζαχαρόπουλος τα θαλασσώνει:

– … είναι κόμης, εμείς οι δυο θα κάνουμε ένα καλό ζευγάρι στη Γαλλία. Μα θα συναντήσουμε δυσκολίες.

Η μάνα λέει στην κόρη ότι θα κάνουν «ένα καλό ζευγάρι» -Σόδομα και Γόμορα!

* Και κλείνω με το μαργαριτάρι του τίτλου. Τα… ορυχεία του ποτού!

Στη σελ. 198 ο ντε Μαρσαί γράφει στον Πωλ προσπαθώντας να τον πείσει να μη φύγει για την Καλκούτα αλλά να γυρίσει στο Παρίσι. Και γράφει στην ελληνική μετάφραση:

Σε τι χρησιμεύουν τα ποτάμια τα αίματα, τα ορυχεία του ποτού ή η δόξα για να γεννηθεί ένα αθέλητο αίσθημα, αυτό μένει ανεξήγητο.

Τι είναι τα ορυχεία του ποτού; Τι εξωτικό ποτό είναι αυτό που βγαίνει από τα έγκατα της γης; Και σε ποια μορφή βγαίνει; Μήπως σε κρυστάλλους που τους διαλύουμε στο νερό; Ή σε υγρή μορφή οπότε αρκεί απλώς η εμφιάλωση;

Μήτε σε κρυστάλλους βγαίνει, μήτε σε υγρή μορφή. Ποτό δεν υπάρχει, είναι μεταφραστικό δημιούργημα. Κι αν στη Νομανλάνδη έχουμε ανύπαρκτους ανθρώπους και τόπους που γεννήθηκαν από μεταφραστική ατζαμοσύνη, εδώ έχουμε έναν υπαρκτό τόπο που εξαφανίστηκε -πάλι από μεταφραστική κουτσουκέλα.

Το πρωτότυπο λέει:

À quoi servent des flots de sang versés, les mines du Potose, ou la gloire pour faire naître un sentiment involontaire, inexplicable?

Τα… ποτά είναι το Potose στα γαλλικά της εποχής, το Potosí δηλαδή, πόλη της Βολιβίας με πλούσια κοιτάσματα αργύρου, που είχαν κάνει τόσην εντύπωση ώστε έμειναν παροιμιώδη σε πολλές γλώσσες. (Στη Βολιβία ακόμα σφάζονται για τα ορυχεία του Ποτοσί).

Το μεταφραστικό λάθος είναι σχεδόν ανεξήγητο, αλλά έγινε. Το πιο περίεργο είναι ότι δέκα σελίδες πιο κάτω όπου ο Μαρσαί λέει στον Πωλ ότι «το Ποτοσί είναι στο Παρίσι», ο μεταφραστής το αποδίδει ευστοχότατα Ο Πακτωλός βρίσκεται στην οδό Βιβιέν -δηλαδή αποδίδει το άγνωστο στον Έλληνα αναγνώστη Ποτοσί με μια μεταφορά που του είναι οικεία και δηλωτική του μεγάλου πλούτου. Και η Ψυρούκη έτσι το αποδίδει στη δική της μετάφραση.

Μπορεί ποτέ ο ίδιος μεταφραστής που διέπραξε το τερατούργημα στη σελίδα 198 να το αποδώσει σωστά και εύστοχα στη σελίδα 208; Θα έλεγα πως μάλλον όχι (αν και τίποτα δεν αποκλείεται, έχουν δει πολλά τα μάτια μας).

Το πιθανότερο όμως είναι ότι κάποιος διόρθωσε τη μετάφραση σε εκείνο το σημείο, αλλά δεν κοίταξε το κείμενο συστηματικά ώστε να βρει και την προηγούμενη πατάτα. Αυτό το λέω επειδή και το pair de France, που δύο φορές είδαμε να το παρερμηνεύει ο μεταφραστής του Ζαχαρόπουλου, σε ένα τρίτο σημείο (που δεν κράτησα τον αριθμό της σελίδας) αποδίδεται σωστά «ομότιμος της Γαλλίας».

Θα προσέξατε ότι απέφυγα επιδεικτικά να κατονομάσω τον μεταφραστή του Ζαχαρόπουλου. Όχι από συναδελφική ομερτά, αφού άλλωστε είναι πανεύκολο να βρει κανείς το όνομα, αλλά επειδή δεν θεωρώ μόνον αυτόν υπεύθυνο για το χάλι του βιβλίου -ή μάλλον, δεν θεωρώ αυτόν κυρίως υπεύθυνο. Η ευθύνη είναι και του εκδοτικού οίκου, και μάλιστα θα έλεγα πως είναι μόνο του εκδοτικού οίκου αν η μετάφραση είναι παλιά και επανεκδίδεται, δηλαδή αν η έκδοση τα έχει βγάλει τα λεφτά της. Χάθηκε να πληρώσουν έναν μεταφραστή να σουλουπώσει την παλιά μετάφραση ή ακόμα και να το μεταφράσει εξαρχής; Ο Ζαχαρόπουλος είναι οίκος ιστορικός, δεν επιτρέπεται να λερώνει έτσι την υπόληψή του.

Οπότε το σημερινό άρθρο, που ασφαλώς σας κούρασε, έχει κι αυτό τον σκοπό, να επισημάνει τις ευθύνες ενός ιστορικού εκδοτικού οίκου.

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !