Σε ποιον ανήκει η αγγλική γλώσσα; (από μια διάλεξη του Ντέιβιντ Κρίσταλ)

🕔17/10/2016 09:50

Πριν από μερικές μέρες είχα την τύχη να παρακολουθήσω μια διάλεξη του Βρετανού γλωσσολόγου Ντέιβιντ Κρίσταλ (David Crystal) με τον τίτλο Whose English?

Κράτησα κάποιες σημειώσεις, που θα τις παρουσιάσω εδώ επειδή σχεδόν όλοι ξέρουμε αγγλικά, άρα το θέμα είναι πιθανό να ενδιαφέρει ευρύτερα απ’ ό,τι ένα άλλο στενά γλωσσολογικό θέμα.

Βέβαια, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος οι σημειώσεις μου να είναι ελλιπείς και να παρουσιάσω παραμορφωμένη την άποψη του ομιλητή, ενώ έτσι που τα παραθέτω επιγραμματικά χάνεται ίσως ο ειρμός της ομιλίας.

Το κακό είναι πως πιθανότατα δεν θα καταφέρω να αποτυπώσω το χιούμορ του Κρίσταλ, που έκανε τη διάλεξη πραγματικά απολαυστική. Τον χάρηκα -και τον θαύμασα που όχι μόνο μίλησε εκτός χειρογράφου, αλλά και όλη την ώρα όρθιος, με πολύ κέφι και ζωντάνια, και δεν έδειξε να κουράζεται -παρόλο που δεν είναι πια στην πρώτη νιότη.

Μετά τις συστάσεις, ο Κρίσταλ για να δώσει ένα έναυσμα στη συζήτηση, οπως είπε, απάγγειλε μια περίεργη πρόταση, που φυσικά την είχε ειδικά προσαρμόσει για τη διάλεξή του στο Λουξεμβούργο -σε άλλα μέρη θα αλλάζει το όνομα της πόλης. Είπε λοιπόν:

Luxembourg refreshes the parts that other cities do not reach.

Παράξενη πρόταση, δεν είναι; Κάποιοι θα την έχουν αναγνωρίσει όμως, ιδίως όσοι είναι πάνω από μια ηλικία. Στη δεκαετία του 70, η μπίρα Χάινεκεν ξεκίνησε μια διαφημιστική εκστρατεία στο Ηνωμένο Βασίλειο με το σλόγκαν Heineken refreshes the parts that other beers do not reach.

Το σλόγκαν αυτό έμελλε να γίνει το μακροβιότερο σλόγκαν στην ιστορία της διαφήμισης στη Βρετανία: παιζόταν επί 20 χρόνια, και όταν τελικά σταμάτησε υπήρξαν τόσες αντιδράσεις που η εταιρεία το ξανάφερε για λίγο. Ακόμα και σήμερα, είκοσι χρόνια μετά, θα δείτε πολλές αναφορές ή υπαινιγμούς σε αυτό το σλόγκαν, φράσεις του τύπου XXX refreshes the parts that other XXX do not reach.

[Δηλαδή η διαφήμιση έγινε παροιμιώδης, σαν τη δική μας 29 κατασκευαστές πλυντηρίων που την ξέρουν και πολύ νεότεροι]

Η μακροβιότητα του σλόγκαν οφείλεται στο γεγονός ότι οι διαφημιστές έπαιξαν με το σλόγκαν. Για παράδειγμα, ύστερα από λίγο είχαν τρεις αφίσες. Στην πρώτη είναι ένας στον κήπο του και η χορτοκοπτική μηχανή είναι σκουριασμένη, σε άθλια κατάσταση. Στη δεύτερη, χύνει μια Χάινεκεν πάνω στη μηχανή. Στην τρίτη εικόνα, η μηχανή έχει γίνει καινούργια και… κουρεύει μόνη της το γρασίδι.

Έπαιξαν όμως και με τις λέξεις. Σε μια άλλη παραλλαγή έχει τον πειρατή Λονγκ Τζον Σίλβερ με τον παπαγάλο στον ώμο, που είναι μισοπεθαμένος -και μόλις ο πειρατής πιει τη μπίρα, ο παπαγάλος ζωντανεύει και μεταμορφώνεται σε γύπα -και το σλόγκαν γίνεται Heineken refreshes the parrots that other beers do not reach. Αλλού ένας τύπος προσπαθεί να πει κάτι και δεν βρίσκει τα λόγια -και μόλις πιει τη μπίρα αρχίζει να εκφράζεται ποιητικά (στην πραγματικότητα, απαγγέλλει στίχους του Γουόρντσγουορθ) -και το σλόγκαν: Heineken refreshes the poets that other beers do not reach. Και ούτω καθεξής.

Γιατί σας τα είπα όλ’ αυτά; Μια μέρα, ξεναγούσα στο Λονδίνο μια ομάδα Γιαπωνέζων καθηγητών της Αγγλικής, που είχαν έρθει για να δουν από πρώτο χέρι αυθεντικά δείγματα της αγγλικής γλώσσας. Ήταν όλοι τους άριστοι γνώστες της γλώσσας, ήξεραν τις λέξεις, τη σύνταξη, τη γραμματική, την προφορά. Όταν όμως είδαν μιαν αφίσα με το (πειραγμένο) σλόγκαν Heineken refreshes the parrots that other beers do not reach δεν κατάλαβαν τι εννούσε.

Αυτό που τους έλειπε, ήταν το cultural background (πολιτιστικό υπόβαθρο; πώς θα το πούμε αυτό;) Δεν είναι θέμα διδασκαλίας της αγγλικής ως ξένης γλώσσας, είναι θέμα πολιτιστικού υποβάθρου, αφού το ίδιο πρόβλημα θα μπορούσαν να το έχουν και Αμερικανοί, ή οποιοιδήποτε άλλοι από κάποιο άλλο τμήμα του αγγλόφωνου κόσμου, που δεν έχουν το ίδιο πολιτιστικό υπόβαθρο με τον Βρετανό ομιλητή.

Μιλάμε συχνά για το μέλλον της αγγλικής γλώσσας, the future of English, αλλά εγώ προτιμώ να αναφέρομαι στον πληθυντικό: the future of Englishes [που θα μπορούσαμε άραγε να το πούμε ‘το μέλλον των αγγλικών γλωσσών’;] Και για να δούμε το μέλλον, πρέπει να κατανοήσουμε το παρελθόν και να ξέρουμε το παρόν. Και μιλώντας για το παρόν, πόσοι μιλάνε αγγλικά στον κόσμο;

Κανείς δεν ξέρει πόσοι είναι οι ομιλητές της Αγγλικής σε όλον τον κόσμο -ή, όπως έλεγε ο Ρόμπερτ Γκρέιβς στο Εγώ, ο Κλαύδιος: Trust no one, μην πιστεύεις κανέναν. Διότι, λίγες είναι οι χώρες που έχουν στην απογραφή τους το ερώτημα «Μιλάτε την τάδε γλώσσα;» -και να πούμε ότι κανονικά το ερώτημα θα έπρεπε να αναλυθεί σε «Πόσο καλά καταλαβαίνετε/μιλάτε/διαβάζετε/γράφετε την τάδε γλώσσα;»

Ωστόσο, θα αναφέρω τις τελευταίες εκτιμήσεις.

α. Πόσοι έχουν τα αγγλικά ως πρώτη γλώσσα; Οι εκτιμήσεις είναι από 375 εκατ. έως 450 εκατ. Εδώ η διαφορά οφείλεται στο αν θα μετρήσουμε ως ομιλητές της αγγλικής (των αγγλικών γλωσσών) και όσους μιλάνε Creole και Pidgin).

β. Πόσοι έχουν τα αγγλικά ως δεύτερη γλώσσα; Εννοούμε εδώ τον πληθυσμό χωρών όπου τα αγγλικά έχουν μια ειδική θέση, όπως είναι η Ινδία ή η Νιγηρία. Και βέβαια ο καθοριστικός παράγοντας εδώ είναι η Ινδία που έχει περίπου 400 εκατ. ομιλητές των Αγγλικών -αλλά ο αριθμός αυτός μπορεί να παίζει αρκετά προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Συνολικά, ας πούμε 600-700 εκατ.

γ. Πόσοι ξέρουν αγγλικά ως ξένη γλώσσα; Εδώ έχουμε όλες τις υπόλοιπες χώρες του κόσμου, αλλά ο αριθμός αυτός εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον αριθμό των Κινέζων που μιλάνε αγγλικά. Το 2002 (νομίζω) η κυβέρνηση της Κίνας είχε εκτιμήσει τον αριθμό των αγγλομαθών Κινέζων σε 225 εκατ. και είχαν βάλει στόχο μέχρι τους Ολυμπιακούς αγώνες ο αριθμός να διπλασιαστεί -και είπαν ότι τα κατάφεραν. Επομένως, αν αυτό ισχύει, οι Κινέζοι ομιλητές της Αγγλικής είναι ίσοι με ή περισσότεροι από όσους έχουν τα Αγγλικά ως μητρική τους γλώσσα.

Αφού τονίσουμε ότι οι εκτιμήσεις αυτές σηκώνουν πολύ νερό και δεν απαντούν στο πόσο καλά γνωρίζουν τα αγγλικά οι άνθρωποι αυτοί, καταλήγουμε πάντως ότι οι αγγλομαθείς της τρίτης κατηγορίας είναι περίπου 1 δισεκατομμύριο.

Οπότε, αν αθροίσουμε τις τρεις κατηγορίες φτάνουμε σε 2 δισεκατομμύρια ομιλητές των αγγλικών (γλωσσών).

Να πούμε εδωπέρα ότι πολλές φορές οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις παραπάνω κατηγορίες ομιλητών θολώνουν. Ένας γνωστός μου Γερμανός πανεπιστημιακός έχει παντρευτεί μια Μαλαισιανή κι έχουν ένα παιδί. Μεταξύ τους μιλάνε αγγλικά, οπότε και στο μωρό μιλάνε αγγλικά. Ο πατέρας έχει έντονη γερμανική προφορά, δεν μπορεί να πει καθόλου τα δ και τα θ, η μητέρα μιλάει με τον γρήγορο ρυθμό των μαλαισιανών -το μωρό μαθαίνει τη μητρική του γλώσσα ως ξένη γλώσσα.

Αλλά ξανάρχομαι στον αριθμό: 2 δισεκατομμύρια ομιλητές, αλλά μόνο 400 εκατομμύρια φυσικοί ομιλητές -οπότε, σε ποιον ανήκει η αγγλική γλώσσα; – Who owns English?

Πριν από λίγο καιρό, μια μικρή χώρα στη βορειοδυτική Ευρώπη αποφάσισε να κάνει ένα δημοψήφισμα -θα επηρεάσει αυτό την αγγλική γλώσσα; Όχι. Από τη σκοπιά των παγκόσμιων αγγλικών, είναι μια σταγόνα στον ωκεανό.

Γιατί αυτή η κυριαρχία των αγγλικών;

Επειδή είναι η ωραιότερη γλώσσα -λένε μερικοί. Τι μας λέτε; Η ωραιότερη γλώσσα είναι τα Ουαλικά [Ο Κρίσταλ μεγάλωσε στην Ουαλία]

Επειδή «δεν έχει καθόλου γραμματική». Αυτό το λένε όσοι μπερδεύουν τη μορφολογία με τη σύνταξη. Η τελευταία μεγάλη γραμματική των αγγλικών (Comprehensive Grammar of the English Language) έχει 1500 σελίδες. Το βιβλίο ζυγίζει 2,400 κιλά.

Η ανάδειξη των αγγλικών σε παγκόσμια γλώσσα είναι φαινόμενο των τελευταίων δεκαετιών -από το 1990 περίπου. Το βιβλίο μου English as a global language βγήκε το 1997.

Το 1582 ένας Άγγλος ονόματι Mulcaster ταξίδεψε στην Ευρώπη και όταν επέστρεψε εξέδωσε ένα βιβλίο με τις εντυπώσεις του, όπως έκαναν πολλοί την εποχή εκείνη. Λέει λοιπόν ο Mulcaster ότι για τον ταξιδιώτη που περιηγείται την Ευρώπη η πιο χρήσιμη γλώσσα είναι τα λατινικά. Μετά τα ισπανικά και τα γαλλικά. Τα αγγλικά δεν έχουν καμιά χρησιμότητα «πέρα από τις ακτές μας», έγραψε ο ταξιδιώτης αυτός. Ούτε αξιόλογη λογοτεχνία έχουν, γιατί να μάθει κανείς αγγλικά; Πράγματι, ο μόνος αξιόλογος που υπήρχε ήταν ο Τσόσερ, που όμως δύσκολα τον καταλάβαιναν πια.

Αλλά την ίδια χρονιά είχαμε δυο εξελίξεις που λίγο αργότερα άλλαξαν τη θέση της αγγλικής γλώσσας. Αφενός έγινε το πρώτο ταξίδι αποίκων στη Βόρεια Αμερική. Αυτό το πρώτο δεν πέτυχε, αλλά τελικά το 1606 στήθηκε η αποικία στη Βιρτζίνια, και μέσα σε λίγες εβδομάδες από την άφιξη των αποίκων τα αμερικανικά αγγλικά αρχίζουν να διαφοροποιούνται από τα αγγλικά της Αγγλίας -αρχικά με νέες λέξεις όπως skunk, mocassin.

Επίσης το 1582, ένας νεαρός στο Στράτφορντ ον Έιβον παντρεύτηκε και ήρθε στο Λονδίνο. Εκεί, σύμφωνα με την πιο πρόσφατη ακαδημαϊκή έρευνα, πέρασε μια νύχτα με τη Γκουίνεθ Πάλτροου και έγραψε το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα». Ο Σέξπιρ άλλαξε τον ρου της αγγλικής λογοτεχνίας -και κόσμος άρχισε να μαθαίνει αγγλικά για να διαβάσει τα έργα του.

Σήμερα το 80% των επιστημονικών δημοσιεύσεων γίνονται στα αγγλικά.

Οι λόγοι της κυριαρχίας της Αγγλικής είναι πολιτικοί – τεχνολογικοί -οικονομικοί – πολιτισμικοί.

Κι όταν μια χώρα υιοθετεί (adopts) μια γλώσσα, αρχίζει αμέσως και την προσαρμόζει (adapts). Το λεξικό των Αγγλικών της Νότιας Αφρικής έχει 10.000 λήμματα, το αντίστοιχο της Τζαμάικας έχει 15.000. Στη Νότια Αφρική λένε robot το φανάρι της τροχαίας, τον φωτεινό σηματοδότη -π.χ. turn left at the robot.

Το ειδικό για κάθε πολιτισμό λεξιλόγιο (culture-specific vocabulary) αυξάνεται διότι εκφράζει την ταυτότητα.

Για ένα μάλλον ευτελές ρούχο, θα πούμε It’s more Portobello than Bond Street -πώς θα το μεταφράζατε αυτό; Ή το It’s Clapham Junction (γίνεται χαμός, χάος, αναστάτωση)

Οι μόνες γλώσσες που δεν αλλάζουν είναι οι νεκρές γλώσσες. Το Διαδίκτυο έχει επιταχύνει τον ρυθμό αλλαγής των γλωσσών.

Μετά ο ομιλητής πέρασε σε άλλα θέματα και εγώ σταμάτησα να κρατάω σημειώσεις.

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !