Πανστρατιά, εκστρατεία και άλλες λέξεις με συνεχόμενα σύμφωνα

🕔21/07/2016 09:50
Νίκος Σαραντάκος

Διάβαζα τις προάλλες κάποιο σύγγραμμα που είχε τη συντομογραφία «πρβλ.» που θα πει «παράβαλε», με την έννοια της προστακτικής του παραβάλλω κι όχι του αορίστου του παραβάζω (όπως θα ήταν το «παράβαλε η μάνα σου αλάτι στο φαγητό και δεν τρώγεται»), και πρόσεξα τα τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα.

Αναρωτήθηκα λοιπόν, πόσες λέξεις έχουμε στα ελληνικά με τέσσερα ή περισσότερα συνεχόμενα σύμφωνα. Βέβαια, οι συντομογραφίες δεν είναι λέξεις κανονικές και δεν έχουμε την απαίτηση να προφέρονται, οπότε στην αναζήτησή μας θα κοιτάξουμε πρώτα τις κανονικές λέξεις και ύστερα θα στραφούμε σε συντομογραφίες και αρκτικόλεξα.

Επίσης, και να το πούμε και από την αρχή, πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα σε σύμφωνα-γράμματα και σε σύμφωνα-φθόγγους. Για παράδειγμα, στη λέξη «ευχή» έχουμε ένα σύμφωνο-γράμμα αλλά δύο φθόγγους (φ,χ) ενώ στη λέξη «μπήκε» έχουμε δύο φθόγγους αλλά τρία γράμματα. Για ευκολία, θα αναφέρομαι σε σύμφωνα εννοώντας γράμματα, αλλά όπου υπάρχει διαφορά θα το επισημαίνω.

Λέξεις με τρία συνεχόμενα σύμφωνα είναι πάρα πολλές στα ελληνικά, αν και τα επιτρεπτά συμφωνικά συμπλέγματα δεν είναι πάρα πολλά.

Αντίθετα, οι νεοελληνικές λέξεις με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα είναι μετρημένες στα δάχτυλα. Σχεδόν πάντοτε, είναι λέξεις σύνθετες, με πρώτο συνθετικό μια πρόθεση ή ένα πρόθημα και δεύτερο συνθετικό μια λέξη που αρχίζει από τρία σύμφωνα.

Μια πρώτη λέξη που έρχεται στο μυαλό, η συχνότερη απ’ όλες με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα, είναι η εκστρατεία. Θα ήταν βαρετό να εξετάσουμε και τις λέξεις της ίδιας οικογένειας (εκστρατεύω, εκστρατευτικός κτλ.) οπότε θα αγνοήσουμε τις… παραφυάδες αυτές.

Μια δεύτερη λέξη, πάλι με δεύτερο συνθετικό της ίδιας οικογένειας, είναι η πανστρατιά. Σε αυτές τις δυο λέξεις είχαμε αναφερθεί σε παλιότερο άρθρο μας, παρεμπιπτόντως στα σχόλια.

Ας δούμε μήπως μπορούμε να βρούμε κι άλλες. Από δάνεια από άλλες γλώσσες έχουμε επίσης στη νέα ελληνική τον ινστρούχτορα, τον καθοδηγητή δηλαδή των κομμουνιστικών συνήθως κομμάτων, αλλά και τον κονστρουκτιβισμό, το καλλιτεχνικό ρεύμα.

Βέβαια, και η λέξη έξτρα ή ο εξτρέμ τέσσερα σύμφωνα-φθόγγους έχουν (κστρ). Όσο κι αν προσπαθήσετε να πείσετε τον εαυτό σας για το αντίθετο, το εξτραδάκι προφέρεται απαράλλαχτα όπως το εκστρατεία.

Πάμε στα αρχαία και μεσαιωνικά ελληνικά μήπως ψαρέψουμε κι άλλες λέξεις. Υπάρχουν πολλές στα λεξικά και στα σώματα κειμένων, σταχυολογώ μερικές:

εκστραγγίζω, εκστραγγαλίζω, εκστρέφω, ενστρατοπεδεύω, παλινστραφής αλλά και λατινικά δάνεια (ινστρουμεντάριος) ή γραφές μεταγενέστερες (συνστρατιώτης).

Ως τώρα, όλα μας τα δείγματα έχουν το σύμπλεγμα κστρ ή το νστρ. Θα περίμενε κανείς να βρούμε κάποιες λέξεις με συμπλέγματα που έχουν παρόμοια δομή, π.χ. αντί για το «στρ» να έχουμε σύμπλεγμα με άλλο άηχο ή άλλο υγρό σύμφωνο (σπρ, σκλ) αλλά όσο κι αν έψαξα μόνο τη νεολαϊκή λέξη «πάνσκληρος» βρήκα.

Σε αρχαία και παλιότερα ελληνικά κείμενα βρίσκω άλλες δύο λέξεις με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα, το ρήμα «ενσκληρύνομαι» (που το βρίσκω στη μετοχή του, ενσκληρυνθείσα) και το λατινικό δάνειο «κωνσκρίπτους» στον Ιωάννη Λαυρέντιο Λυδό.

Υπάρχει όμως και ένα ακόμα συμφωνικό σύμπλεγμα, που δεν το έχουμε ως τώρα καθόλου αναφέρει, που δίνει σύνθετες λέξεις με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα -αλλά για να το βρείτε, πρέπει να σκεφτείτε σύμφωνα-φθόγγους και όχι γράμματα.

Πρόκειται για το σύμπλεγμα /fstr/, από το οποίο έχουμε το όνομα Ευστράτιος ή τη λέξη «εύστροφος» (ή και την αρχαία «εύστρωτος»), όπως βέβαια και το τοπωνύμιο Αυστρία -βλέπουμε τρία σύμφωνα στη σειρά, αλλά ακούμε τέσσερα.

Μπορούμε να βρούμε ελληνική λέξη (έστω δάνεια) με πέντε συνεχόμενα σύμφωνα; Νομίζω ότι είναι αδύνατον αν αναφερόμαστε σε σύμφωνα-φθόγγους. Γίνεται όμως να βρουμε λέξη με πέντε συνεχόμενα σύμφωνα-γράμματα, και αυτή είναι η λέξη γκάνγκστερ ή το παράγωγο επίθετο γκανγκστερικός. Πέντε σύμφωνα, αλλά τέσσερις φθόγγοι (ngst). Βέβαια γράφεται/προφέρεται και αποερρινοποιημένο, γκάγκστερ.

Τέλος, υπάρχουν και λέξεις με τέσσερα συνεχόμενα σύμφωνα-γράμματα που όμως αντιπροσωπεύουν μόνο δύο φθόγγους, όπως το μοντγκόμερι (το πανωφόρι, που θα το γράψουμε έτσι αν γράφουμε ελληνικά), ο αμπντάλης (και αμπτάλης, απτάλης) ή το ιδιωματικό μυτιληνιό «γκντω» που θα πει σπρώχνω. (Διάλογος Μυτιληνιών στον ηλεκτρικό: – Μη γκντας! – Μι γκντουν τσι γκντω!) -και, αφού είπαμε «σπρώχνω», θα προσθέσουμε στη λίστα μας και τον ιδιωματικό τύπο «ζμπρώχνω».

Περιμένω να συμπληρώσετε τον ισχνό ως τώρα κατάλογό μας με άλλες λέξεις. Πάντως, άλλες γλώσσες έχουν μεγαλύτερη ευκολία να αραδιάζουν σύμφωνα, αν και βέβαια σε κάποιες από αυτές τα υγρά σύμφωνα παίζουν ρόλο φωνήεντος.

Τα ελληνικά είναι κάπου στη μέση όσον αφορά τη δυνατότητα σχηματισμού συμφωνικών συμπλεγμάτων. Υπάρχουν γλώσσες που τα αποφεύγουν εντελώς -πολλές γλώσσες του Ειρηνικού και, σε μεγάλο βαθμό, τα γιαπωνέζικα. Τα αραβικά δεν επιτρέπουν συμφωνικά συμπλέγματα στην αρχή της λέξης (γι’ αυτό τον Πλάτωνα τον λένε Αφλατούν, επειδή ούτε το π το συμπαθούν) και μέσα στη λέξη δέχονται το πολύ δύο σύμφωνα, όχι τρία. Περίπου τα ίδια ισχύουν και στα τουρκικά.

Από την άλλη, άλλες γλώσσες είναι πιο ανεκτικές στα συμφωνικά συμπλέγματα. Στα αγγλικά, το ρεκόρ είναι στα πέντε σύμφωνα-φθόγγους, σε σύνθετες λέξεις όπως handspring, ενώ αν πάμε σε σύμφωνα-γράμματα φτάνουμε στα έξι, π.χ. sightscreen, catchphrase.

Στα γερμανικά πρόχειρα μου έρχεται στο νου η λέξη Arztpraxis, που σημαίνει το ιατρείο (και η οποία, παρεμπιπτόντως, είναι σύνθετη από δυο λέξεις ελληνικής ετυμολογίας, διότι και ο Arzt, ο γιατρός, από τα ελληνικά παράγεται, κι ας μην του φαίνεται, από τον «αρχίατρο»). Θα υπάρχουν και λέξεις με περισσότερα συνεχόμενα.

Στο σχετικό άρθρο της Βικιπαίδειας μπορείτε να δείτε σλαβικές λέξεις που αποτελούνται μόνο από σύμφωνα, όπως η σλοβακική štvrť (τέταρτο), ενώ λέξεις με τρία-τέσσερα γράμματα, όλα σύμφωνα είναι αρκετά κοινές, ας πούμε ο θάνατος στα σέρβικα ή στα κροάτικα (μία γλώσσα παλιότερα, μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας τρεις μαζί με τα βοσνιακά) είναι smrt ενώ και η Ελλάδα είναι Grčka. Είπαμε όμως ότι στις σλάβικες γλώσσες τα υγρά σύμφωνα παίζουν ρόλο φωνήεντος.

Δεν έχουν το ρεκόρ οι σλάβικες γλώσσες. Στα καρτβελιανά (γεωργιανά) βρίσκουμε οχτώ συνεχόμενα σύμφωνα (σε μεταγραφή βεβαίως, αφού έχουν δικό τους αλφάβητο): /ɡvbrdɣvnis/ που θα πει «he is plucking us, μας τραβάει» ίσως. Στα αρμένικα η συνείδηση είναι khghchmtank̕ (խղճմտանք /χʁt͡ʃmtɑnkʰ/) με οχτώ συνεχόμενα σύμφωνα αν και, όπως διαβάζω, είναι σπάνιες οι λέξεις που αρχίζουν με περισσότερα από έξι σύμφωνα.

Και κλείνουμε με αρκτικόλεξα και συντομογραφίες, αφού αυτά μας έδωσαν το έναυσμα. Τετρασυμφωνικά αρκτικόλεξα (δηλαδή με τέσσερα γράμματα, όλα σύμφωνα) υπάρχουν κάμποσα, αν και όχι πολλά: ΠΠΣΠ, ΠΓΔΜ, ΝΠΔΔ ας πούμε. Πεντασυμφωνικά μπορεί να βρει κανείς; Εννοώ αρκτικόλεξα που να έχουν πέντε ή περισσότερα σύμφωνα στη σειρά, και στην ιδανική περίπτωση μόνο σύμφωνα.

Εγώ με το λίγο που έψαξα βρήκα ένα μόνο, το ΔΑΠ-ΝΔΦΚ, που έχει μεν πέντε συνεχόμενα σύμφωνα αλλά έχει και τρία σοβαρά μειονεκτήματα, πρώτον έχει και φωνήεντα, δεύτερον είναι συνένωση δύο αρκτικόλεξων και τρίτο και χειρότερο είναι η παράταξη της διαφθοράς και της αποβλάκωσης (ε, είπα να πολιτικολογήσω και λίγο). Περιμένω να βελτιώσετε την επίδοση!

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !