Ο δαίμονας και τα πολλά ποδάρια του

🕔06/06/2016 09:50

Τότε που ήμουν νέος, κάθε φορά που μια εφημερίδα ή ένα περιοδικό έκανε ένα τυπογραφικό λάθος το χρέωνε στον δαίμονα του τυπογραφείου. Πέρασαν οι δεκαετίες, η τυπογραφική τεχνολογία άλλαξε άρδην και τα τυπογραφεία μεταμορφώθηκαν, αλλά ο δαίμονας έμεινε στον θρόνο του, αν και καμιά φορά τον έβλεπες να τον συστήνουν ως «δαίμονα της φωτοσύνθεσης».

Με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τους επεξεργαστές κειμένου, με τις πολλές καινούργιες δυνατότητες και με τις διάφορες νέες τεχνολογίες αλλά και με το Διαδίκτυο, ο δαίμονας έχει αποκτήσει πολλά ποδάρια, όπως έξυπνα είχε πει παλιότερα ο φίλος Παντελής Μπουκάλας.

Ο δαίμονας του τυπογραφείου, που θα τον δείτε να αναφέρεται στην ονομαστική και αρχαιοπρεπέστερα ως «δαίμων» του τυπογραφείου, θεωρείται λοιπόν υπεύθυνος για τα τυπογραφικά λάθη. Να ξεκαθαρίσουμε εδωπέρα πως όταν λέμε τυπογραφικό λάθος δεν εννοούμε κάθε λάθος που μπορεί να εμφανιστεί σε μια εφημερίδα ή σε μια ιστοσελίδα. Ένα πραγματολογικό λάθος δεν μας απασχολεί, και δεν θα χρεωθεί στον δαίμονα, ούτε ένα μεταφραστικό λάθος, το ίδιο και μια ακυρολεξία, μια ανακολουθία ή μια ασυναρτησία. Κανονικά, τυπογραφικό λάθος είναι εκείνο που μεταβάλλει το κείμενο του συντάκτη και το κάνει να εμφανιστεί διαφορετικά στο τυπωμένο χαρτί. Με αυτόν τον στενό ορισμό, αν ο συντάκτης δώσει ένα κείμενο με ένα ορθογραφικό λάθος και ο στοιχειοθέτης το διορθώσει, θα πρέπει να το θεωρήσουμε τυπογραφικό λάθος, αλλά δεν θα φτάσουμε σε τέτοια υπερβολή. Υποθέτουμε ότι στη λειτουργία του τυπογραφείου (ή του εκδοτικού οίκου) περιλαμβάνεται και η τυπογραφική διόρθωση -αν και η διόρθωση μπορεί με τη σειρά της να εισάξει (σικ, ρε) λάθη στο κείμενο, όπως θα δούμε παρακάτω.

Αυτά βέβαια ίσχυαν κυρίως σε άλλες εποχές, αφού αφενός οι διορθωτές κοντεύουν ν’ αποτελέσουν είδος προς εξαφάνιση και αφετέρου όλος ο κόσμος έχει αρχίσει να πληκτρολογεί, οπότε θα ήταν ίσως ακριβέστερο να μιλάμε για «λάθος πληκτρολόγησης».

Φυσικά, τα περισσότερα τυπογραφικά λάθη είναι βαρετά και μόνο τον διορθωτή ή τον συντάκτη τους ενδιαφέρουν -αν, ας πούμε, αντί «δέχεται» γράψεις «δέχεραι» ή αν αντί για «που» αντιμεταθέσεις σε «πυο» (το κάνω συχνά αυτό). Από την άλλη, και κυρίως τέτοια θα δούμε στο σημερινό άρθρο, είναι πολύ γουστόζικο το «μυθικό» (με την έννοια ότι μπορεί να είναι και μπεντροβάτο) τυπογραφικό λάθος «Ο κύριος υπουργός δέρεται εις το γραφείον του εκάστην Παρασκευήν», που μπορεί να μην δικαιολογείται σήμερα, αφού το Ρ από το Χ είναι μακριά στο πληκτρολόγιο, αλλά ίσως ήταν πιο πιθανό την εποχή της τυπογραφικής κάσας. (Μια πρώτη ένδειξη ότι η φύση των λαθών αλλάζει).

Θα δούμε στο άρθρο αυτό μερικά από τα πάμπολλα κατορθώματα του Δαίμονα, τόσο στην παραδοσιακή του μορφή όσο και στη σημερινή, όπου έχει μετατραπεί σε πολύποδα. Παίρνω κάποιο υλικό από το βιβλίο του Ηρακλή Κακαβάνη «Ο δαίμων του τυπογραφείου» (εκδόσεις Προσκήνιο), στην παρουσίαση του οποίου είχα πάρει μέρος, καθώς και από το αρχείο μου ή από τα όσα έχουμε γράψει στο ιστολόγιο. Πολύ θα χαρώ να συμπληρώσετε το άρθρο με δικά σας παραδείγματα.

Αλλά πρώτα, γιατί μιλάμε για δαίμονα του τυπογραφείου; Η τυπογραφία εμφανίστηκε με τον Γουτεμβέργιο τον 15ο αιώνα, και βέβαια τα πρώτα βιβλία που τυπώθηκαν ήταν η Βίβλος και άλλα ιερά βιβλία. Τα τυπογραφικά λάθη στους πρώτους αιώνες της τυπογραφίας ήταν πάρα πολλά και πολλά από αυτά καίρια. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι από μια Βίβλο του 1631 που ονομάστηκε Wicked Bible (μοχθηρή να την πούμε; ) επειδή στις δέκα εντολές, και συγκεκριμένα στην εντολή Thou shalt not commit adultery, είχε παραλείψει το ΝΟΤ, σαν να λέμε πρόσταζε τον πιστό χριστιανό να μοιχεύει. Παρόλο που οι αρχές αμέσως μάζεψαν και έκαψαν τα περισσότερα «αμαρτωλά» αντίτυπα, κάποια σώθηκαν και έφτασαν ώς τις μέρες μας, αφού προηγουμένως έγιναν συλλεκτικό αντικείμενο ανά τους αιώνες.

Κι άλλα πολλά τέτοια παραδείγματα υπάρχουν, με «σημαδιακά» λάθη σε ιερά κείμενα, και μάλιστα σε μια εποχή που η αμφισβήτηση μπορούσε να σε οδηγήσει στην Ιερά Εξέταση. Οπότε, λέει ο μύθος, όταν o Πάπας Σέξτος Ε’ της Ρώμης επιμελήθηκε ο ίδιος μιαν έκδοση της Βουλγκάτας, της λατινικής Βίβλου, η οποία τελικά τυπώθηκε με πολλά και τρανταχτά λάθη, η μόνη διέξοδος για να μην κλονιστεί το παπικό αλάθητο ήταν να θεωρηθούν όλα τα λάθη έργο του διαβόλου -κι έτσι γεννήθηκε ο δαίμων του τυπογραφείου.

Την εκδοχή αυτή την έχω βρει σε παλιά δημοσιεύματα και την επαναλαμβάνει και ο Κακαβάνης στο βιβλίο του. Ωστόσο, έχω σοβαρές επιφυλάξεις, διότι δεν βρίσκω σε καμιά ξένη γλώσσα κάποιαν έκφραση που να αντιστοιχεί στον δαίμονα του τυπογραφείου. Μπορεί να είναι δική μου αμέλεια, βέβαια, και σας παρακαλώ να με διορθώσετε. Πάντως, εγώ μόνο τον Titivillus βρήκα, ο οποίος ήταν ο δαίμονας του… αντιγραφείου, δηλαδή ήταν ένα μυθικό πλάσμα στον οποίο φόρτωναν οι αντιγραφείς των δυτικών μοναστηριών όλα τα λάθη που έκαναν τους αιώνες πριν από την τυπογραφία. Επίσης βρίσκω ότι η Βουλγκάτα του Σέξτου είχε πράγματι φριχτά λάθη, επειδή ο Σέξτος δεν ήταν και πολύ καλός επιμελητής, και ότι μετά τον θάνατό του την απέσυραν -και για να μπαλώσει τα πράγματα το Βατικανό, έριξε την ευθύνη στους τυπογράφους, αλλά δεν βλέπω πουθενά να γίνεται λόγος για δαίμονα ή για διάβολο.

Οπότε, αναρωτιέμαι μήπως ο δαίμων του τυπογραφείου δεν είναι προϊόν εισαγωγής αλλά εγχώρια επινόηση των λογίων του 19ου αιώνα. Περιμένω από εσάς κάποια επιβεβαίωση ή διάψευση, διότι αν δεν βρούμε κάποιο αντίστοιχο σε ξένη γλώσσα δεν μπορεί να είναι ξενόφερτος. Ο Μπάμπης Άννινος, πάντως, στον μνημειώδη Σύλλογο των εισαγγελέων, στην ενότητα για τα τυπογραφικά λάθη (δυστυχώς παραθέτει μόνο αγγλικά και γαλλικά λάθη) αναφέρει απλώς: «όταν ο Θεός ηυδόκησεν ώστε οι άνθρωποι να εφεύρουν την τυπογραφίαν προς διάδοσιν των γνώσεων και προς φωτισμόν ευρύτερον του ανθρωπίνου λογισμού, ο Διάβολος, δια να μετριάσει την ωφέλειαν, εφεύρεν το τυπογραφικόν σφάλμα».

Είτε ντόπιος όμως είτε ξενόφερτος, ο δαίμων του τυπογραφείου έχει ταλαιπωρήσει γενιές και γενιές συγγραφέων, εκδοτών, δημοσιογράφων και τυπογράφων. Τα παλιά βιβλία είχαν στο τέλος τους αρκετές σελίδες με παροράματα ή διορθωτέα ή ημαρτημένα ή όπως αλλιώς τα έλεγαν. Επίσης, τα παλιά ελληνικά βιβλία είχαν στις τελευταίες τους σελίδες «κατάλογο συνδρομητών», που είχαν προπληρώσει το αντίτυπό τους, διότι αλλιώς δεν έβγαινε οικονομικά η έκδοση. Υπάρχει ένα γνωστό επίγραμμα, που ο Μπ. Άννινος το αποδίδει σε κάποιον Κατακουζηνό, το εξής:

Κατάλογος συνδρομητών και πίναξ εσφαλμένων
βιβλίον, το εμάντευσα πού είσαι τυπωμένον!

Οι συγγραφείς είθισται να παραπονιούνται στους τυπογράφους για τα λάθη που γίνονται στα βιβλία τους. Το πρώτο τέτοιο παράπονο, έμμετρο μάλιστα, το βρίσκουμε στον Καισάριο Δαπόντε, τον 18ο αιώνα:

τους στίχους μετατόπισαν απ’ τον δικόν τους τόπον
εις άλλον, εις ανάρμοστον μ’ ασυμφωνίας τρόπον
τα δάκτυλα (για να ειπώ έτζι) τα των χερίων
τα’ βγαλαν και τα έβαλαν εις τα των ποδαρίων
και τέρας το αροίζικο, τέρας επ’ αληθείας
τόκαμαν το βιβλίον μου εκ της αστοχασίας.

petrisΆλλοι συγγραφείς συνήθιζαν να στέλνουν κατάλογο των ημαρτημένων στο έντυπο, αξιώνοντας να δημοσιευτεί στο επόμενο τεύχος. Διάσημος παροραματομάχος (ο χαρακτηρισμός του Νιρβάνα) ήταν ο γυμνασιάρχης Πετρής, ο οποίος ήταν απηνής διώκτης του Δαίμονα και ούτε νι δεν άφηνε να ξεφύγει από τα άρθρα του. Ο Πετρής συνεχώς έστελνε στα έντυπα με τα οποία συνεργαζόταν καταλόγους παροραμάτων -όπως στην εικόνα. Και, μοιραία, ο Δαίμονας τον εκδικήθηκε, διότι στην αγγελία του θανάτου του το όνομά του δημοσιεύτηκε Πατρής –κι έτσι μάθαμε πως δεν υπάρχει επικοινωνία με τον άλλο κόσμο, διότι αλλιώς θα ερχόταν συστημένη η ειδοποίηση: Αντί Πατρής γράφε Πετρής!

Ένα πολύ διασκεδαστικό τυπογραφικό λάθος, που το έχω ακούσει να το διηγούνται δεκάδες φορές, είναι με τον ποιητή εκείνο, ο οποίος έγραψε τον στίχο

τι μ’ ωφελούν τα μάτια μου;;;

Ο διορθωτής, βλέποντας τα τρία ερωτηματικά στο χειρόγραφο, σημείωσε δίπλα: Βγάλ’τα!

Και βέβαια, τελικά τυπώθηκε:

Τι μ’ ωφελούν τα μάτια μου; Βγάλ’τα!

Δεν ξέρω αν είναι αληθινό ή μπεντροβάτο, διότι έχει περάσει στο φολκλόρ του σιναφιού κι έτσι κυκλοφορεί με διάφορες παραλλαγές. Ένα παρόμοιο επεισόδιο, που μάλλον επινοημένο είναι, λέει για έναν υπουργό που τον πίεζε ο κομματάρχης του για ρουσφέτι κι αυτός σημείωσε κάτω από το νομοσχέδιο «και ό,τι άλλο θέλει ο κύριος Αντωνόπουλος» -και, λέει ο μύθος, τυπώθηκε έτσι στο ΦΕΚ.

Πάντως γεγονός είναι ότι η ποίηση είναι πολύ πιο ευάλωτη στο τυπογραφικό λάθος, αφού ένα καίριο λάθος μπορεί να χαλάσει ολόκληρο ποίημα (όπως τα «πουλιά σκιασμένα» στο ποίημα του Βαλαωρίτη για τον Πατριάρχη, που τυπώθηκαν «σκασμένα»), γι’ αυτό και ο Λαπαθιώτης ικέτευε τους εκδότες των περιοδικών να προσέχουν πολύ τα λάθη. Ο πεζός λόγος, αντίθετα, είναι «βαρύτερος, δυνατότερος, ποικιλότερος, περισσότερο παχύδερμος» όπως έχει εύστοχα γράψει ο Παλαμάς, κι έτσι αντιστέκεται περισσότερο.

Φυσικά, έχει σημασία και πού θα γίνει το λάθος. Το να γραφτεί «βόβμα» αντί για «βόμβα» δεν φαίνεται και πολύ σοβαρό, αν όμως μπει στον πρωτοσέλιδο τίτλο (όπως έγινε με τα Νέα το 1987, ΒΟΒΜΑ ΤΣΟΒΟΛΑ, που ανάγκασε την εφημερίδα σε δεύτερη έκδοση) αλλάζει το πράγμα.

daimontypΥπάρχουν βιβλία χωρίς λάθη; Πολύ θα ήθελα να είναι τα δικά μου, και σε ένα δεν έχω βρει ακόμα. Σε όλα τα άλλα έχω βρει τουλάχιστον ένα λάθος, μάλιστα μια φορά, μόλις άνοιξα τις «Λέξεις που χάνονται» με καμάρι έπεσα σε σελίδα με τυπογραφικό λάθος! Λέγεται ότι ο Δημητράκος καμάρωνε επειδή στο Λεξικό του δεν είχε ούτε ένα τυπογραφικό λάθος, διότι έκανε όχι μία και δύο αλλά δέκα διορθώσεις, και μάλιστα είχε αθλοθετήσει αμοιβή σε όποιον του έφερνε σελίδα του λεξικού του με λάθος. Στην αρχή, το είχα πιστέψει. Ωστόσο, πριν από μερικές μέρες, καθώς έψαχνα κάτι στον Δημητράκο, βρήκα το εξής λάθος που βλέπετε στην εικόνα: ίδρθμα. Δεν είναι σοβαρό, βέβαια, αλλά καταρρίπτει τον ισχυρισμό του αλάνθαστου.

Γουστόζικα είναι τα τυπογραφικά λάθη που οδηγούν σε λογοπαίγνιο. Για παράδειγμα, σε τίτλο εφημερίδας είχε γραφτεί: Να αγνωριστεί η πρόοδος της Ελλάδας. Να γίνει αγνώριστη μήπως; Ακόμα καλύτερα, σε ένα εγχειρίδιο (ή κάτι τέτοιο) της Χρυσής Αυγής: Όταν αρνηθεί να δεχθεί τα ολοφάνερα νοσήματα της εθνικοσοσιαλιστικής αλήθειας, δεν πρέπει να υπάρχει γι’ αυτόν οίκτος, σεβασμός ούτε περιφρόνηση.

Είναι πάντως αλήθεια ότι στα παλιότερα χρόνια υπήρχαν δυο παράγοντες που αύξαναν τα λάθη: ότι οι συντάκτες έδιναν τα κείμενά τους χειρόγραφα και ότι η τυπογραφική κάσα, με το πολυτονικό, είχε πάρα πολλά στοιχεία. Αυτά δεν υπάρχουν σήμερα. Επιπλέον, σημερα υπάρχει ο κ. Σπελ Τσέκερ, ο ηλεκτρονικός διορθωτής, που συχνά είναι και ο μοναδικός διορθωτής που έχει απομείνει στις εφημερίδες (δεν θέλει μισθό, δεν ζητάει άδεια, δεν παραπονιέται για υπερωρίες).

Ωστόσο, κάποια λάθη δεν τα πιάνει ο σπελ τσέκερ: όταν το λάθος οδηγεί σε άλλη, θεμιτή λέξη. Αυτά λέγονται atomic typos στα αγγλικά, αγνοώ πόθεν. Κι έτσι, ας πούμε, ο κ. Τσέκερ δεν θα πιάσει την «ανακήρυξη της Μύλου σε ιερά νήσο«.

Αντίθετα, καμιά φορά ο Σπελ Τσέκερ εισάγει λάθη, και με αυτό μπαίνουμε στα καινούργια ποδάρια του δαίμονα. Σε παλιότερο άρθρο είχα μιλήσει για τον «Δαίμονα του ορθογραφείου«, όταν ο Γ.Α.Παπανδρέου εμφανίστηκε να μιλάει για «αυτοσυγκέντρωση εξουσίας» -στην πραγματικότητα, είχε πει για «υπερσυγκέντρωση εξουσίας», αλλά ο σπελ τσέκερ της Καθημερινής δεν ήξερε τη λέξη. Παρόμοια, σε ένα παλιό κείμενο του Στάθη για την αρχαία Αθήνα, ο κ. Τσέκερ μετέτρεψε τους θήτες, που δεν τους ήξερε, σε θύτες! Θύτες, αλλά και θύματα του Δαίμονα.

Πιθανώς να ευθύνεται ο κ. Τσέκερ και για ένα πολύ διασκεδαστικό λαθάκι που είχε εμφανιστεί στο Βήμα, όταν είχε γραφτεί ότι τελικά δεν θα κλείσει, επειδή βρίσκεται στην παραμεθόριο, το στρατόπεδο στο Άργος Ορεχτικό! Ίσως βέβαια ο συντάκτης απλώς να πεινούσε.

Ο κορέκτορας έχει προκαλέσει πολύ διασκεδαστικά λάθη σε ταμπλέτες και σε κινητά, αλλά το θέμα μάλλον ξεφεύγει από το αντικείμενο του άρθρου μας.

Να πούμε εδωπέρα ότι αν βάλουμε τον Σπελ Τσέκερ να διορθώσει ξένα ονόματα το αποτέλεσμα θα είναι άκρως διασκεδαστικό. Πιο διασκεδαστικό γίνεται αν το δημοσιεύσουμε έτσι, χωρίς να το κοιτάξουμε πρώτα -την έπαθε μέχρι και το CNN, που σε μια είδηση από Ελλάδα το μακρινό 2003 έγραψε για τον Costa Summit και τον Christ Protoplast (μαντεύετε ποιοι είναι; )

Ένας άλλος μοντέρνος Δαίμονας είναι ο δαίμονας της αυτόματης αντικατάστασης. Θα την έχετε πάθει κι εσείς στα κείμενά σας, όταν ζητάτε να αντικατασταθεί ένα λάθος σε όλο το κείμενο και με φρίκη διαπιστώνετε ότι η ίδια ακολουθία γραμμάτων εμφανίζεται και αλλού.

Ένας εκδοτικός οίκος είχε την πολιτική να γράφει πάντοτε «δεν» και ποτέ «δε». Σε ένα βιβλίο, ο μεταφραστής δεν ήταν ενημερωμένος γι’ αυτό, κι έτσι είχε κάμποσα «δε». Ο επιμελητής έδωσε αστόχαστα την εντολή «search and replace all» και αντικατέστησε παντού όλες τις λέξεις «δε» με «δεν». Κατά δυστυχία, το βιβλίο είχε άφθονα αρχαία παραθέματα, σε μονοτονικό, κι έτσι σε όλα τα αρχαία χωρία το μόριο «δε» αντικαταστάθηκε και έγινε, παντού, δεν –και επειδή το κείμενο δεν το ξανάδε ανθρώπου μάτι, τυπώθηκε έτσι. Πώς έτσι; Αντιγράφω κανα-δυο σημεία για να πάρετε μια ιδέα: Παμφίλω δεν τινί προσφωνεί το βιβλίον. (…) Λέγει δεν ότι το μέγεθος έχει ο ήλιος δύο κλιμάτων». Και δυστυχώς δεν είναι το μοναδικό κρούσμα. Σε άλλο βιβλίο, άλλου εκδοτικού οίκου, ο σκοτσέζος πολέμαρχος Ρόμπερτ Δε Μπρους φιγουράρει, εντελώς σουρεαλιστικά, ως Ρόμπερτ δεν Μπρους.

Υπάρχει τέλος ο δαίμων του φωτογραφικού αρχείου, που συνδύασε το ρεπορτάζ της κηδείας του Ντενκτάς με μια φωτογραφία από την κηδεία του Ετσεβίτ, κι έτσι έβαλε τον Ραούφ Ντενκτάς να… παρακολουθεί την κηδεία του!

Ο Δαίμονας καμιά φορά συνδυάζεται με τον νόμο του Μέφρι -επισημαίνεις ένα λάθος, και εκείνη τη στιγμή κάνεις κι εσύ λάθος. Ξεφεύγουμε λίγο από το θέμα, αλλά έχουν πλάκα τα γλωσσικά λάθη σε διακηρύξεις γλωσσαμυντόρων και ακόμη περισσότερο εθναμυντόρων. Είχα παρουσιάσει τις προάλλες μια αφίσα ακροδεξιού Αυστριακού πολιτικού που ζητούσε να μην δίνονται στεγαστικά δάνεια σε όσους δεν ξέρουν γερμανικά -και είχε λάθος πάνω στην αφίσα! Σε μια πιο παλιά φωτογραφία, μπορείτε να δείτε τον σημερινό αντιπρόεδρο μεγάλου φιλελεύθερου κόμματος να συμμετέχει πριν από 6 χρόνια σε εθνικιστική συγκέντρωση ακροδεξιών κάτω από το πανό «Έλληνας δεν γίνεσαι, γενιέσαι»

Βλέπετε, ο Δαίμονας είναι πλάσμα εκδικητικό, τι δαίμονας θα ‘ταν αλλιώς. Για παράδειγμα, σε άρθρο όπου η συντάκτρια επέκρινε διάφορες ανορθογραφίες, εμφανίστηκε και το εξής (στην πορεία διορθώθηκε, γι’ αυτό δεν βάζω λινκ):

«Κάθε φορά που βλέπω ένα τυπογραφικό λάθος», έγραφε ο Γκαίτε διατυπώνοντας θαυμάσια πώς αισθάνεται κανείς διαβάζοντας μια ανορθόγραφη λέξη, «αναρωτιέμαι αν έχει εφευρευθεί κάτι καινούριο».
Κι έτσι, εφευρεύθηκε, φροντίδι του Δαίμονα, κάτι καινούριο.

Ακόμα χειρότερα, το βιβλίο του Κακαβάνη που ανέφερα παραπάνω, έχει το ίδιο αμέτρητα τυπογραφικά λάθη, πάνω από εκατό είχα μετρήσει -δεν εννοώ τα εσκεμμένα παραδείγματα λαθών, εννοώ τα καινούργια τυπογραφικά λάθη στο συνοδευτικό κείμενο! Προφανώς ο Δαίμων ενοχλήθηκε που δεν του συμπεριφέρθηκαν με τον δέοντα σεβασμό, και είπε να εκδικηθεί.

Κι εγώ, εδώ που τα λέμε, τώρα που ασχολήθηκα με την Αυτού Δαιμονικότητα, τρέμω μήπως προκαλέσω τη μήνη του και με βάλει στο μάτι. Κι έχει και πολλά ποδάρια, ο αφιλότιμος!

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !

Δημοφιλή άρθρα κατηγορίας

Πρόσφατα άρθρα κατηγορίας

greekteachers.gr