Μετά το αυτεπίστροφο πραξικόπημα

🕔22/07/2016 10:10

Την περασμένη Παρασκευή το βράδυ παρακολουθήσαμε, σε απευθείας σύνδεση, την απόπειρα πραξικοπήματος στη γειτονική Τουρκία, η οποία στην αρχή φάνηκε να επικρατεί· κυκλοφόρησαν μάλιστα φήμες ότι ο ανατραπείς πρόεδρος Ερντογάν είχε ζητήσει άσυλο στη Γερμανία ή σε άλλη χώρα και ότι η αίτησή του είχε απορριφθεί.

Τα πρώτα ανακοινωθέντα των Αμερικανών ήταν τόσο γενικόλογα, που έδιναν την εντύπωση ότι καλοδέχονται το πραξικόπημα, και σε πολλών το μυαλό ήρθε το αντίστοιχο πραξικόπημα στην Αίγυπτο, όταν ο στρατός ανέτρεψε με επιτυχία τον ισλαμιστή πρόεδρο Μόρσι.

Η νύχτα βγάζει επίσκοπο κι η αυγή μητροπολίτη, λέει όμως μια παροιμία. Στη δική μας περίπτωση, η νύχτα έβγαζε την πιθανολογούμενη επικράτηση των πραξικοπηματιών, αλλά η αυγή έβγαλε την απόλυτη επικράτηση του Ερντογάν, ο οποίος, αφού απέφυγε τη σύλληψη από τις επίλεκτες μονάδες στο θέρετρο όπου παραθέριζε, απεύθυνε με Facetime διάγγελμα προς τον τουρκικό λαό καλώντας τον να βγει στους δρόμους, ενώ την ίδια έκκληση απεύθυναν και ιμάμηδες από τα τζαμιά. Και πράγματι ο λαός, ή τουλάχιστον οι φιλικά προσκείμενοι προς το κυβερνητικό κόμμα ΑΚΡ βγήκαν στον δρόμο, έδωσαν μάχες με τα τανκς, και γρήγορα η πλάστιγγα άρχισε να κλίνει προς το μέρος της κυβέρνησης -είχαμε δηλαδή ανατροπή της ανατροπής. Πρέπει να σημειωθεί ότι το πραξικόπημα δεν το καταδίκασε μόνο ο Ερντογάν, αλλά και η τουρκική και κουρδική αριστερά, το HDP.

Ακολούθησε η εβδομάδα της αντεκδίκησης. Οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί που συμμετείχαν στο πραξικόπημα συνελήφθησαν και πολλοί κακοποιήθηκαν, ο Ερντογάν ανακοίνωσε την παύση δεκάδων χιλιάδων δημόσιων λειτουργών (δικαστικών, εκπαιδευτικών, στρατιωτικών) και στη συνέχεια έθεσε τη χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με μια ταχύτητα που θυμίζει προγραφές, ενώ υπαινίχθηκε σαφώς ότι θα επαναφέρει τη θανατική ποινή. Όπως ήταν αναμενόμενο, η αποτυχία του πραξικοπήματος έλυσε τα χέρια του Ερντογάν ο οποίος προχωράει τώρα στο να αποκτήσει τον απόλυτο έλεγχο της κατάστασης.

Μια υποσημείωση του όλου δράματος, που όμως αφορά ιδιαίτερα τη χώρα μας, είναι ότι οχτώ αξιωματικοί που φαίνεται ότι συμμετείχαν (ή: που κατηγορούνται ότι συμμετείχαν) στην απόπειρα πραξικοπήματος διέφυγαν στην Αλεξανδρούπολη και ζήτησαν πολιτικό άσυλο, φέρνοντας την ελληνική κυβέρνηση μπροστά σε ένα δίλημμα που θα ήθελε να το αποφύγει, καθώς η ελληνική πλευρά κινδυνεύει να βγει χαμένη ό,τι και να πράξει.

Ασφαλώς ένα από τα θύματα της ταραγμένης αυτής εβδομάδας ήταν και η αλήθεια, καθώς κυκλοφόρησαν πολλές φήμες που τελικά αποδείχτηκαν χαλκευμένες: δεν υπήρξε καμιά αίτηση πολιτικού ασύλου του Ερντογάν, δεν συνέβη αποκεφαλισμός στρατιώτη, το βίντεο που έδειχνε κατακρεουργημένο στρατιώτη στη γέφυρα του Βοσπόρου ήταν παρμένο από ατύχημα του 2006, δεν απολύθηκαν οι Έλληνες (ή Ισπανοί ή Ιταλοί) καθηγητές των τουρκικών πανεπιστημίων. Λένε ότι το πρώτο θύμα ενός πολέμου είναι η αλήθεια -προφανώς το ίδιο συμβαίνει και με τα πραξικοπήματα. Ωστόσο, δεν είναι όλα χαλκευμένα όσα κυκλοφορούν για τις διώξεις των «αντιφρονούντων» ή για τις εκκαθαρίσεις στον κρατικό μηχανισμό, κάθε άλλο.

Η ευκολία με την οποία κατέθεσαν τα όπλα οι πραξικοπηματίες και η έκταση της αντεκδίκησης υπέβαλαν σε πολλούς την υποψία ότι το πραξικόπημα ήταν στημένο από τον ίδιο τον Ερντογάν προκειμένου να μπορέσει στη συνέχεια να προχωρήσει στις εκκαθαρίσεις που είχε ήδη σχεδιάσει. Ελκυστική είναι αυτή η θεωρία, αλλά δεν τη συμμερίζομαι -και όχι μόνο επειδή τρέφω δυσπιστία γενικά προς τις θεωρίες συνωμοσίας. Καταρχάς, το ότι ετοιμαζόταν πραξικόπημα στην Τουρκία ήταν κοινό μυστικό. Το ήξεραν όλοι, και ο ίδιος ο Ερντογάν που είχε πάρει τα μέτρα του, ας πούμε με το να θέσει ισχυρές μονάδες με βαρύ οπλισμό εκτός του ελέγχου του στρατού. Έπειτα, το να είναι κακοσχεδιασμένο ή άσχημα εκτελεσμένο ή ακόμα και οπερετικό ένα πραξικόπημα δεν το κάνει στημένο. Έχουμε πάμπολλα ιστορικά προηγούμενα -αρκετοί ανέφεραν το πραξικόπημα κατά του Γκορμπατσόφ το 1991, που οδήγησε στη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά εγώ βρήκα πολλές αναλογίες με το κίνημα του 1935 -και οι μελετητές της ελληνικής ιστορίας ξέρουν ότι μετά το αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα του 1935 ακολούθησε εκτεταμένη εκκαθάριση όχι μόνο του στρατού αλλά και του κρατικού μηχανισμού γενικότερα -εκπαιδευτικοί απολύθηκαν και τότε, από έτοιμους καταλόγους προγραφών που υπήρχαν, για κάθε ενδεχόμενο, σε κάποια συρτάρια.

Ούτε ήταν εικονικές οι συγκρούσεις στους δρόμους, ή η αυτοθυσία των πολιτών που ρίχνονταν πάνω στα άρματα μάχης -ούτε δυστυχώς ήταν εικονικοί οι εκατοντάδες νεκροί, πολίτες οι περισσότεροι. Βλέποντας την έκταση της αντεκδίκησης στη συνέχεια, που φαίνεται πως πήρε μπάλα και τους αλεβίτες ή τους αριστερούς, πολλοί δικοί μας εξέφρασαν την άποψη ότι δεν βγήκε ο λαός στους δρόμους το βράδυ της Παρασκευής να συγκρουστεί με τα τανκς, αλλά οι εγκάθετοι του Ερντογάν. Ο Μπρεχτ θα συνιστούσε σε αυτούς τους υπεραριστερούς, αν δεν τους αρέσει ο τουρκικός λαός να εκλέξουν κάποιον άλλο.

Ξέραμε από πριν πως, όποιος και να επικρατούσε μετά το πραξικόπημα, η κατάσταση θα ήταν χειρότερη. Όπως είχα γράψει πριν από τρία χρόνια, όταν ο στρατηγός αλ-Σίσι στην Αίγυπτο ανέτρεψε τον εκλεγμένο μεν ισλαμιστή δε πρόεδρο Μόρσι, καλό πραξικόπημα δεν υπάρχει. Η σύγκρουση δύο μερίδων του αντίπαλου στρατόπεδου, από την άλλη πλευρά, μπορεί να είναι κάτι θετικό, και πράγματι στις περιπτώσεις αυτές δεν χρειάζεται να διαλέξεις πλευρά -αρκεί να μη σε πάρουν τα σκάγια.

Ως προς το ειδικό υποπρόβλημα των οχτώ «πραξικοπηματιών», τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Ασφαλώς η απόφαση δεν θα παρθεί με βάση γενικές αρχές περί ασύλου και ικετών, αλλά με γνώμονα το συμφέρον της χώρας. Πάντως, αν το θέμα τρενάρει υπάρχουν περισσότερες πιθανότητες να πέσουν στα μαλακά οι οχτώ, αν τελικά εκδοθούν, δεδομένου ότι δεν είναι και ιδιαίτερα υψηλόβαθμοι αξιωματικοί.

Όλα αυτά που έγραψα κάθε άλλο παρά εξαντλούν το θέμα, οπότε περιμένω να ακούσω τα δικά σας σχόλια. Το σημερινό άρθρο θα έμπαινε Δευτέρα ή Τρίτη αν δεν υπήρχε ο προγραμματισμός του ιστολογίου, ίσως ομως να καθυστέρησε και για καλό, με την έννοια ότι τώρα έχουμε μια πληρέστερη εικόνα.

Βέβαια, εμείς εδώ λεξιλογούμε και λεξιλογώντας θα κλείσουμε. Η λέξη πραξικόπημα πλάστηκε από λογίους το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, πάνω στο ελληνιστικό ρήμα «πραξικοπώ» που σήμαινε «κυριεύω μια πόλη με ξαφνική έφοδο ή με προδοσία» (το χρησιμοποιεί ο Πολύβιος). Στα ελληνικά αποδίδει το γαλλικό coup d’état. Ωστόσο, παρόλο που είχαμε στον εικοστόν αιώνα αρκετά πραξικοπήματα, συνήθως χρησιμοποιούσαμε τη λέξη κίνημα για να αναφερθούμε σε αυτά. Μόνο το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 αποκλήθηκε έτσι, όχι φυσικά από τους θιασώτες του καθεστωτος -και στη συνέχεια η λέξη, ευτυχώς, χρησιμοποιείται μεταφορικά, όταν λέμε π.χ. για κοινοβουλευτικό πραξικόπημα ή πραξικοπηματική ενέργεια.

Όσο για το γαλλικό coup d’état, ως προς το πρώτο σκέλος του έχει ελληνική αρχή κι επειδή η ιστορία είναι γουστόζικη δεν χάνουμε τίποτα να την επαναλάβουμε: όλα ξεκίνησαν από ένα χαστούκι!

Η αρχαία λέξη κόλαφος, δηλαδή ράπισμα, χαστούκι, στις μέρες μας χρησιμοποιείται κυρίως με μεταφορική σημασία. Λέμε, ας πούμε, «Το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας ήταν κόλαφος για τον απερχόμενο πρόεδρο»: ήταν δηλαδή ένα χτύπημα οδυνηρό μαζί και ταπεινωτικό. Στην αρχαιότητα, τη λέξη τη δανείστηκαν οι ρωμαίοι, και μάλιστα με δύο τρόπους: υπήρξε δηλαδή και ο λόγιος δανεισμός της, ως colaphus που κράτησε άθικτη τη μορφή της λέξης, αλλά πλάι σ’ αυτόν και το λαϊκό δάνειο, ως colopus και colpus. (Το φαινόμενο της διγλωσσίας στα λατινικά, σε αντίθεση με τα κλασικά ελληνικά, ήταν έντονο).

Αυτός ο λαϊκός λατινικός τύπος, colpus, πέρασε σ’ όλες τις ρωμανικές γλώσσες, με τη σημασία «χτύπημα». Στα ιταλικά έγινε colpo και βρήκε ιδιαίτερη εφαρμογή, πέρα από την κυριολεκτική του σημασία, στην ορολογία των στρατιωτικών γυμνασίων, της πάλης και των ξιφομαχιών, όπου οι διάφορες λαβές ονομάστηκαν με σύνθετα της λέξης αυτής. Μια από τις σημασίες λοιπόν, «τέχνασμα με το οποίο καταβάλλουμε τον αντίπαλο», πέρασε και στα ελληνικά ως κόλπο, όπου επικράτησε η απόχρωση του τεχνάσματος, της απάτης.

Το κόλπο ολοκληρώνει εδώ τη διαδρομή του, αλλά έχουμε και τα παρακλάδια του. Στα γαλλικά, ο τύπος colpus περνάει ως colp, και τον 13ο αιώνα γίνεται coup, η σημερινή μορφή της λέξης. Και επειδή ένα δυνατό χτύπημα πολύ συχνά κόβει στα δύο, έχουμε την παραγωγή του ρήματος couper που θα πει «κόβω». Ρήμα κοινότατο στα γαλλικά, εννοείται, με αμέτρητο πλήθος παραγώγων, μερικά από τα οποία ξαναγύρισαν σε μας ως αντιδάνεια, μικρά ξαδερφάκια του κόλπου, σαν το κουπόνι, το κουπέ του τραίνου, τις κουπ των κομμωτών και το ντεκουπάζ των κινηματογραφιστών.

Στα ισπανικά πάλι το λατινικό colpus μετατράπηκε σε golpe, χτύπημα. Golpe de estado είναι το πραξικόπημα, ολόιδιος σχηματισμός με το ιταλικό colpo di stato και το γαλλικό coup d’état (πολιτειακό χτύπημα, ας πούμε, κατά λέξη). Από τις λατινοαμερικάνικες χώρες όπου τα πραξικοπήματα ήταν στην ημερήσια διάταξη, η λέξη πέρασε και σε άλλες γλώσσες, όπως στα ιταλικά και τα γαλλικά και μετά στα αγγλικά ως δάνειο.

Τέλος, από τους μελετητές των συμπτώσεων δεν ξέφυγε ότι η απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία συνέβη στις 15 Ιουλίου, μέρα που είχαμε επίσης το παλατιανό πραξικόπημα του 1965 με την ιουλιανή αποστασία και, όσο κι αν μας βολεύει να το ξεχνάμε, το πραξικόπημα του 1974 στην Κύπρο που έφερε τον Αττίλα στη μεγαλόνησο. Να το έχει η μέρα;

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !