Η σχολή του Σικάγου και το χάσμα των γενεών

🕔10/10/2016 09:58
Νίκος Σαραντάκος

Τις προάλλες στο Φέισμπουκ ένας φίλος, νομικός, που τον διαβάζω επειδή ξέρει τι γράφει, δημοσίευσε ένα σχόλιο για τον υποψήφιο αντιπρόεδρο του Τραμπ, που λέγεται Μάικ Πενς και είναι κυβερνήτης της Ιντιάνας.

Παραθέτω το ζουμί από το σχόλιο του φίλου:

Ως κυβερνήτης λοιπόν, ο Πενς απαγόρευσε την εγκατάσταση από τη Συρία στην πολιτεία της Ιντιάνας (οι πρόσφυγες φτάνουν στις ΗΠΑ μέσω πρωτοβουλίας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης που συμμετέχει στο παγκόσμιο πρόγραμμα μετεγκατάστασής τους). Το 7ο Ομοσπονδιακό Εφετείο, σε μια ομόφωνη απόφαση γραμμένη από τον δικαστή Πόσνερ (έναν τιτάνα της νομικής επιστήμης και πολύ προοδευτικό σε κοινωνικά-πολιτικά ζητήματα, αν και όχι στα οικονομικά όπου είναι της σχολής του Σικάγου) κατακεραύνωσε τον Πενς για την απόφασή του. Ο κυβερνήτης της Ιντιάνας προσπάθησε να την δικαιολογήσει λέγοντας ότι «ανάμεσα στους πρόσφυγες μπορεί να υπάρχουν και τρομοκράτες και η Ιντιάνα πρέπει να προστατεύσει τους κατοίκους της». Το δικαστήριο χαρακτήρισε «εφιαλτική εικοτολογία» το επιχείρημα και είπε ότι η απόφαση συνιστά αθέμιτη διάκριση στη βάση της εθνικής καταγωγής: κοινώς τον είπε ρατσιστή τον συνυποψήφιο του Τραμπ (και σωστά).

Ωστόσο, σας παραπληροφορώ -έχω επέμβει στο κείμενο του φίλου, μεταξύ άλλων σε δύο σημεία που θα μας δώσουν το έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Ο φίλος έγραψε «κυβερνήτης της Ιντιάνα» και «σχολή του Σικάγο», κι εγώ τα διόρθωσα στα κατά τη γνώμη μου προτιμότερα «κυβερνήτης της Ιντιάνας» και «σχολή του Σικάγου» επειδή πιστεύω ότι τα ξένα τοπωνύμια που προσαρμόζονται στο ελληνικό τυπικό (ή που έρχονται ήδη προσαρμοσμένα) πρέπει να κλίνονται.

Ακολούθησε ο εξής διάλογος

– Λάικ βέβαια για το περιεχόμενο -και για τον επιπλέον λόγο ότι είχαν παρουσιάσει τον Πενς σαν σοβαρό που μετριάζει τις εξαλλοσύνες του Τραμπ- αλλά αποδοκιμασία για τα άκλιτα «της Ιντιάνα» και «του Σικάγο». Μια χαρά ειναι τα «της Ιντιάνας» και «του Σικάγου», ιδίως το δεύτερο που δεν λέγεται έτσι σε καμιά ξένη γλώσσα. Είναι κωμικό να αφήνεις άκλιτη μια λέξη που μόνο στα ελληνικά λέγεται έτσι.

– Λόγω θητείας εκεί, εμένα μου φαίνεται κωμικό να το κλίνω.

– Τότε Σικάγκο, λέω εγώ.

– Και Μασασούσετς, απαντάει εκείνος.

– Με πληγώνεις.

Με πληγώνει, αλλά μου δίνει και αφορμή για άρθρο, αν και τα ζητήματα αυτά τα έχουμε συζητήσει αρκετές φορές στο ιστολόγιο. Αλλά θα τα συζητήσουμε και σήμερα κι άλλες φορές στο μέλλον.

Τον παλιό καιρό, γινόταν προσπάθεια τα τοπωνύμια να εξελληνιστούν -κι έτσι, πλάι στο Παρίσι (πιο σωστά, τους Παρισίους) ή το Λονδίνο είχαμε επίσης το Αμστελόδαμον (Άμστερνταμ), τη Μαγχεστρία ( Μάντσεστερ), την Τυβίγγη και τη Γοτίγγη (Τύμπινγκεν και Γκέτινγκεν, γερμανικές πόλεις με παλιά, ονομαστά πανεπιστήμια). Σήμερα, τα περισσότερα από αυτά ηχούν κωμικά ή/και παλιομοδίτικα. Αξίζει κάποτε (αλλά όχι σε αυτό το άρθρο) να αποδελτιώσουμε παλιές εφημερίδες και εγχειρίδια γεωγραφίας και να φτιάξουμε ένα γεωγραφικό λεξικό της καθαρεύουσας.

Πάντως, και στη λαϊκή γλώσσα γινόταν προσπάθεια προσαρμογής των τοπωνυμίων -κι έτσι αποκτήσαμε, ας πούμε, τη Λόντρα και τη Μαρσίλια. Τόσο τα λόγια όσο και τα λαϊκά τοπωνύμια, εφόσον είχαν συμμορφωθεί με το τυπικό της ελληνικής, κλίνονταν.

Στις μέρες μας, με τη γλωσσομάθεια να έχει γενικευτεί, καθώς πολλοί επισκεπτόμαστε αυτά τα μέρη αλλά κυρίως καθώς καθημερινά ακούμε και διαβάζουμε την πρωτότυπη μορφή του τοπωνυμίου (ή έστω την αγγλική του μορφή) η τάση προς εξελληνισμό έχει ανακοπεί. Νομίζω ότι νέοι εξελληνισμοί τοπωνυμίων δεν γίνονται, εκτός ίσως σε λαϊκή γλώσσα αλλά και πάλι σπάνια. Από τους παλιούς, κάποιοι άντεξαν, κυρίως σε μεγάλες πόλεις (Παρίσι, Λονδίνο, Βρυξέλλες, Βερολίνο, Ρώμη, Βαρκελώνη κτλ.) κάποιοι εξεμέτρησαν το ζην (όπως Μαγχεστρία που λέγαμε παραπάνω) και κάποιοι φθίνουν.

Αυτά τα πράγματα βέβαια εξελίσσονται, όπως και γενικότερα η γλώσσα. Θυμάμαι μια συζήτηση που είχα κάνει με τον παππού μου όταν ήμουν δέκα χρονών -είχα ενοχληθεί διαβάζοντας (στην εφημερίδα; ή σε εγχειρίδιο γεωγραφίας; δεν θυμάμαι) για τις γαλλικές πόλεις Λίλλη και Νίμη που εγώ τις προτιμούσα Λιλ και Νιμ. Ο παππούς, αντιθέτως -να το χάσμα των γενεών- έβρισκε πολύ λογικές τις εξελληνισμένες ονομασίες. Τελικά υποχώρησα και δέχτηκα τη Λίλλη αλλά όχι τη Νίμη, με τίποτα. Σήμερα νομίζω πως Λιλ και Νιμ θα εγκρίνονταν αβλεπί από εγγονούς και παππούδες.

Αλλά πλατειάζω. Το θέμα μας δεν είναι αν πρέπει να εξελληνίζουμε τα τοπωνύμια αλλά αν πρέπει να κλίνουμε όσα έχουν συμμορφωθεί με το τυπικό της ελληνικής ή έρχονται συμμορφωμένα. Και όταν λέμε «να κλίνουμε» στην πραγματικότητα εννοούμε «να σχηματίζουμε τη γενική».

Η δική μου η θέση είναι ότι κατά γενικό κανόνα πρέπει να κλίνουμε και τα τοπωνύμια που έχουν εξελληνιστεί/συμμορφωθεί με το ελληνικό τυπικό (Λονδίνο, Πεκίνο, Παρίσι κτλ.) αλλά και εκείνα που έρχονται έτοιμα και συμμορφωμένα «κατα σύμπτωση», που είναι κυρίως ονόματα χωρών σε -α (ή πολιτειών της Αμερικής). Έτσι γράφω και λέω:

της Νικαράγουας, της Βενεζουέλας, της Καλιφόρνιας, της Κένυας, της Ζάμπιας, της Αλαμπάμας, της Αριζόνας, της Αλάσκας, αλλά και της Αϊόβας, της Γιούτας και της Μοντάνας -για να αναφέρω τρεις πιο δύσκολες περιπτώσεις.

Πιστεύω ότι όλες οι χώρες του κόσμου και όλες οι πολιτείες των ΗΠΑ που έχουν κατάληξη σε -α πρέπει να κλίνονται, ακόμα και εκείνες (οι πολιτείες των ΗΠΑ) που έχουν μια λογιότερη εξελληνισμένη μορφή (π.χ Ινδιάνα, Βιργινία, Γεωργία). Προσωπικά, θα πω για τα καπνά της Βιρτζίνιας και τον κυβερνήτη της Ιντιάνας ή της Τζόρτζιας.

Η αντίθετη άποψη εδώ, όπως εκφράζεται πχ. στο βιβλίο «Λόγος ελληνικός στη δημοσιογραφία» του Γιάννη Τζαννετάκου [βάλε στον τίτλο ‘Λόγος ελληνικός’ να σε αγοράσουν τα χάπατα] είναι ότι τα τοπωνύμια αυτά δεν εντάσσονται στην ελληνική γλώσσα και «δίνουν την ψευδή εντύπωση ότι πρόκειται για πρωτόκλιτα ονόματα τα οποία ακολουθούν το ελληνικό τυπικό της γραμματικής». Έτσι, ο Τζαννετάκος θεωρεί αδιανόητο να γράφουμε για τη «δικτατορία της Γουατεμάλας» και συνιστά να γράφουμε «τα πετρέλαια της Βενεζουέλα».

Δεν θα μπορούσα να διαφωνήσω περισσότερο -θεωρώ ότι πρόκειται για βαθιά αντιδραστική άποψη, το άκρον άωτο του καθαρευουσιανισμού.

Με τα ουδέτερα τοπωνύμια σε -ο, είτε είναι ονόματα χωρών είτε πόλεων, δεν είμαι τόσο απόλυτος. Δεν θα κλίνω το Όσλο, το Τορόντο ή το Μονακό (ούτε βεβαια το Σαπόρο ή το Σασουόλο). Αλλά χωρίς δισταγμό θα πω ‘του Μεξικού’ και βέβαια τη Σχολή του Σικάγου.

Να προσέξουμε κάτι εδώ: Μεξικό και Σικάγο είναι μόνο ελληνικές ονομασίες. Στην… τοπική γλώσσα είναι Μέχικο (Μέξικο στα αγγλικά) και Σικάγκο. Γι’ αυτό και δεν δέχτηκα το αντεπιχείρημα του φίλου μου, ότι επειδή ζούσε εκεί το αφήνει άκλιτο «του Σικάγο». Να έλεγε «του Σικάγκο», θα είχε μια βάση -έτσι είναι στα ξένα. Αλλά το Σικάγο είναι ελληνικό.

Κάποιοι που γράφουν «της Φιλαδέλφεια», δικαιολογούν την ακλισιά τους λέγοντας ότι αν γράψουν «της Φιλαδέλφειας» θα εννοήσουμε το αθηναϊκό προάστειο όπου έδρευε η ΑΕΚ -αλλά τότε, πρέπει να λένε και «της Σμύρνη» ή «της Ιζμίρ» για να μην εννοήσουμε τη Νέα Σμύρνη.

Βέβαια, ο φίλος που προτιμάει να λέει για τη σχολή «του Σικάγο» είναι αρκετά νεότερος -οπότε, πιθανώς να έχουμε και πάλι μια εκδήλωση του διάσημου χάσματος.

Περιμένω λοιπόν στα σχόλια να δηλώσετε τις επιλογές σας -προσδιορίζοντας όμως και ηλικία, έστω χοντρικά (κάτω από 40 και άνω των 40, ας πούμε) για να δούμε τι γίνεται με το χάσμα και με το Σικάγο.

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !