Ένα άγνωστο ποίημα του Γ. Κοτζιούλα για τη σφαγή της Παργινόσκαλας

🕔25/09/2016 09:50

Τη βδομάδα που μας πέρασε είχαμε την επέτειο ενός στυγερού εγκλήματ0ς, μιας αποτρόπαιης σφαγής, που έχει μείνει σχεδόν άγνωστη έξω από τον τόπο στον οποίο συνέβη, ίσως επειδή οι σφαγείς ήταν από την καλή μεριά, τη μεριά των νικητών του εμφυλίου.

Εννοώ τη σφαγή της Παργινόσκαλας, στην Πρέβεζα, στις 21-22 Σεπτεμβρίου 1944, όπου δυνάμεις του ΕΔΕΣ εκτέλεσαν εν ψυχρώ πολλές δεκάδες ΕΑΜίτες και ΕΠΟΝίτες, που τους είχαν πιάσει αιχμάλωτους στις εμφύλιες συγκρούσεις που προηγήθηκαν μέσα στην πόλη μετά την αποχώρηση των Γερμανών.

Αυτό που προσδίδει ιδιαίτερη τραγικότητα στη σφαγή της Παργινόσκαλας είναι πως αρκετοί από τους εκτελεσμένους αγωνιστές, 14 ή 15 τον αριθμό, ήταν έφηβοι, ανήλικα , μαθητές του γυμνασίου, μέλη της υποδειγματικής διμοιρίας ΕΠΟΝιτών του 24ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Μαζί τους βρηκε τον θάνατο και ο γυμνασιάρχης τους, ο Χρήστος Κοντός, πρόεδρος της Λαϊκής Επιτροπής (που είχε συγκροτηθεί με κοινή συμφωνία ΕΑΜ-ΕΔΕΣ), μη θέλοντας να αφήσει τους μαθητές του. Στη φετινή τελετή μνήμης στην Παργινόσκαλα, πριν από λίγες μέρες, έγιναν και τα αποκαλυπτήρια ενός νέου μνημείου που αν κατάλαβα καλά ανεγέρθηκε με πρωτοβουλία της τοπικής οργάνωσης του ΚΚΕ. Το μνημείο το ίδιο δεν είναι του γούστου μου, αλλά βέβαια δεν είναι αυτο το βασικό.

Το στίγμα για την εκτέλεση της Παργινόσκαλας πέφτει σε μεγάλο βαθμό στους ώμους ενός ανθρώπου, του Δημήτρη Γαλάνη, αξιωματικού του στρατού σύμφωνα με κάποιες πηγές, που ως επικεφαλής των δυνάμεων του ΕΔΕΣ στην πόλη διέταξε την εκτέλεση. Μεταπολεμικά, ο Γαλάνης δεν ενοχλήθηκε για το έγκλημά του αλλά δεν φαίνεται και να ωφελήθηκε από αυτό -ασχολήθηκε με επιχειρήσεις, είχε φορτηγά και τα εκμίσθωνε. Βρίσκω στη Βικιπαίδεια ότι το 1978 δήλωσε «…εγώ ήμουν εντελώς ξένος στην Πρέβεζα. Δεν ήξερα κανέναν. Διαταγές του ΕΔΕΣ εκτελούσα και των Βρετανών. Αναγνωρίζω πόσο τραγική είναι η εκτέλεση στην Παργινόσκαλα»

Δεν έχω ούτε σκοπό ούτε τις δυνατότητες να γράψω μια πλήρη μελέτη για το τραγικό αυτό επεισόδιο και ούτε θέλω να φορτώσω όλες τις ευθύνες στη μια πλευρά. Υπάρχει στο Διαδίκτυο αρκετή βιβλιογραφία για το θέμα, ας πούμε το άρθρο της Βικιπαίδειας έχει αρκετές λεπτομέρειες και σας παραπέμπω σε αυτό.

Ο αγαπημένος μου ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας, που ήταν στην Ήπειρο (αν και όχι στην Πρέβεζα) εκείνη την περίοδο, έγραψε ένα ποίημα για τους εκτελεσμένους επονίτες, που δεν έχει συμπεριληφθεί στα Άπαντά του. Εγώ το βρήκα στο βιβλίο του αντάρτη Γιάννη Παπακωνσταντίνου «Ενθυμήματα ποτισμένα με αίμα και δάκρυα». Ο Παπακωνσταντίνου, που είχε το περίεργο αντάρτικο ψευδώνυμο «Παπάρας» (προφανώς η λέξη θα είχε άλλη σημασία σε εκείνα τα μέρη), ήταν φίλος τον Κοτζιούλα και διασώζει το ποίημα από μνήμης όπως το άκουσε το 1946 έγκλειστος στις φυλακές Αβέρωφ.

Αργότερα, ο Κώστας Κοτζιούλας, ο γιος του ποιητή, μού έστειλε το χειρόγραφο του ποιήματος, όπως το βρήκε στα χαρτιά του πατέρα του. Ελάχιστες διαφορές έχει από το κείμενο που κατέγραψε ο Παπακωνσταντίνου.

Ο Κοτζιούλας θρηνεί όλους τους Επονίτες, αλλά ξεχωρίζει έναν, τον δεκαπεντάχρονο ανταρτοεπονίτη Περικλή Αναγνωστόπουλο,που είχε το ψευδώνυμο Λαμπέτης. Ήταν γιος του ταγματάρχη του πυροβολικού Βαγγέλη Αναγνωστόπουλου, αξιωματικού της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, ο οποίος ήταν επίσης φίλος του Κοτζιούλα και τον έχουμε κι άλλη φορά αναφέρει στο ιστολόγιο διότι διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στα κατοχικά ημερολόγια του Κοτζιούλα όπου εμφανίζεται με το ψευδώνυμο «Μαύρος δράκος» (που δεν ήταν το επίσημο αντάρτικο ψευδώνυμό του, αλλά ο Κοτζιούλας πάντα με αυτό τον ανέφερε).

Το ποίημα είναι το εξής:

kotz24

ΣΤΟΥΣ ΕΠΟΝΙΤΕΣ ΤΟΥ 24ου

Βλαστάρι τριτογέννητο, όψιμο διγόνι
μάνας νοικοκυράς, πατέρα λαοκράτη,
σαν έπεσε σ’ αυτούς που μίσος τούς ενώνει
το πυρωμένο όπλο του ακόμα εσφικτοκράτει.

Παλικαρόπουλο των δεκαπέντε χρόνων,
που χτες εβγήκε από τα χάιδια, απο το σπίτι,
το ξάπλωσαν οι σφαίρες άθλιων δολοφόνων
κοντά στους δεκατρείς και πλάι στον διμοιρίτη.

Κι εσύ, Λαμπέτη, κι οι συντρόφοι σου επονίτες
πώς σπαρταρούσατε όταν μισοσκοτωμένους
σάς έριξαν σωρό στο λάκκο οι συμμορίτες
που αδιάντροπα μιλούν γι’ ανάσταση του Γένους!

Τους βάσταξε η καρδιά να στρέψουν οι αιμοβόροι
σε τρυφερά κορμιά παιδιών αθώων τις κάνες;
Πρωτόφαντα θεριά θα’ναι μ’ ανθρώπου θώρι,
τίγρεις τούς γέννησαν κι όχι ελληνίδες μάνες.

Μα εσείς, πιστοί στον όρκο που’χατε δοσμένο,
δικό μας πολεμώντας τύραννο (που φρίττω
να το θυμάμαι), αφού γλιτώσαμε απ’ τον ξένο,
πεθάνατε έχοντας στο στόμα σας το ζήτω.

30.11.44

Το λεξιλόγιο δεν έχει πολλούς ιδιωματικούς τύπους ή δύσκολες λέξεις -πέρα από τα «χάιδια» αντί χάδια, το θώρι που σημαίνει την όψη, και το διγόνι, που είναι το στερνοπαίδι -η λέξη λέγεται και για παιδιά και για αιγοπρόβατα.

Κι εδώ έχω ένα πρόβλημα με τον πρώτο στίχο του ποιήματος, όπου ο Κοτζιούλας αποκαλεί σαφώς τριτογέννητο τον σκοτωμένο έφηβο, δηλαδή τρίτο παιδί της οικογένειάς του, και όψιμο διγόνι, στερνοπαίδι.

Όμως ο Βαγγέλης Αναγνωστόπουλος (1893-1967) είχε πέντε παιδιά: την Ειρήνη (Νίνα) (γενν. 1924), τον Αλέκο (*1925 ή 1926), τη Βαρβάρα (*1927), τον Περικλή (γενν. 1929) και τον Πύρρο (γενν. 1933). Ο Περικλής ήταν το τέταρτο παιδί, ούτε τρίτο, ούτε στερνό -και ο Κοτζιούλας, που ήταν φίλος του, το ήξερε αυτό. Να πρόκειται για ποιητική άδεια ή να εννοούσε κάτι άλλο; Μάλλον δεν θα το μάθουμε ποτέ με σιγουριά.

Να κάνω μια παρένθεση. Όταν έκανα την επιμέλεια των χειρόγραφων ημερολογίων του Κοτζιούλα, τα οποία βρίσκονται πλέον στον εκδότη, ήθελα να βρω περισσότερα στοιχεία για τον Μαύρο Δράκο, τον Βαγγ. Αναγνωστόπουλο. Η Ειρήνη Νούτσου με έφερε σε επαφή με τον Χριστόφορο Ράπτη, συμπολεμιστή του Αλέκου Αναγνωστόπουλου, που βρηκε τον θάνατο το 1946 καταδιωκόμενος αντάρτης -και ποτέ δεν βρέθηκε το πτώμα του. Ο Χριστόφορος Ράπτης με έφερε σε επαφή με τον Πύρρο Αναγνωστόπουλο, τον μικρό γιο της οικογένειας. Συζητήσαμε αρκετές ώρες για τον πατέρα του, τα δυο σκοτωμένα αδέρφια του, την αντίσταση -κάποτε θα το παρουσιάσω και αυτό το υλικό.

Ο Πύρρος Αναγνωστόπουλος είχε γνωρίσει και τον Κοτζιούλα και τον θυμόταν: «Τον θυμάμαι τον Κοτζιούλα σαν έναν ήρεμο άνθρωπο. Μιλούσε αργά, με ευκρίνεια. Θυμάμαι τη φιγούρα του τόσο καλά, που όταν πήγα στην Πλατανούσα είδα μια προτομή και λέω «Σαν τον Κοτζιούλα είναι». Θυμάμαι τις ατέλειωτες συζητήσεις που έκαναν με τον πατέρα μου, στη Μεσούντα που τον γνώρισα. Ο Κ. έλεγε «πάω κατά τα Δρακαίικα» και ερχόταν και κουβεντιάζαν με τις ώρες, για διάφορα θέματα. Εγώ περίμενα στο Διοικητήριο, να έρθει κανένα άλογο, να πω στον αξιωματικό «να πάω να το ποτίσω;» και το καβαλούσα και το πήγαινα στη βρύση». Για τον αδερφό του τον Περικλή ο Πύρρος θυμάται ότι ήταν πολύ ώριμο παιδί -οι καθηγητές του τον αποκαλούσαν «γεροφιλόσοφο».

Ο Βαγγέλης Αναγνωστόπουλος ήταν απότακτος αξιωματικός του 1935, αρχικά εντάχθηκε στον ΕΔΕΣ και ύστερα προσχώρησε στον ΕΛΑΣ. Μετά το 1944 αποσύρθηκε, ήταν και ηλικιωμένος (είχε περάσει τα πενήντα) αλλά και καταβεβλημένος από τον χαμό του παιδιού του, και μετά ήρθε κι ο θάνατος του άλλου γιου του.

Είχε τύψεις, που έχασε δυο παλικάρια ενώ εκείνος έζησε και δεν του άρεσε να μιλάει για τα χρόνια εκείνα. Ούτε ανακατευόταν πολύ με τα πολιτικά, μόνο ψήφιζε την ΕΔΑ και βοηθούσε τον γιατρό Σκοπούλη (μορφή της Αριστεράς στα Γιάννενα) όποτε κατέβαινε στις εκλογές. Πέθανε τον πρώτο χρόνο της δικτατορίας, 4 Αυγούστου 1967, την επέτειο της άλλης δικτατορίας.

Υστερόγραφο: Προσθέτω και μιαν άλλη μαρτυρία, για έναν άλλο δεκαπεντάχρονο που δολοφονήθηκε στην Παργινόσκαλα, τον Θοδωρο (Λώλο) Καββαδία, φίλο του Περικλή Αναγνωστόπουλου -μαζί ξεψύχησαν.

alt
Διαφημίσεις (Ανεξάρτητο Δίκτυο)
Όλα τα μεταπτυχιακά σε ένα site !